تاریخ انتشار :دوشنبه ۲۲ حمل ۱۴۰۱ ساعت ۱۲:۰۰
کد مطلب : 99561
آیت الله تسخیری، راهبر میدانی اول تقریب مذاهب
دو ماهنامه نقد کتاب، کتاب‌شناسی و اطلاع‌رسانی «آینه پژوهش» به مدیرمسئولی محمدتقی سبحانی و سردبیری محمدعلی مهدوی راد در شماره ۱۸۹ (مرداد و شهریور) ویژه نامه ای ۲۹۲ صفحه ای دربارهٔ آیت الله تسخیری منتشر کرد. این ویژه نامه دو بخش دارد: مقالات اهدایی و مقالات دربارهٔ شخصیت و آثار آیت الله تسخیری. این ویژه نامه مانند دیگر ارج نامه‌های متعارف، مقالات غیرمرتبط هم دارد که حجم زیادی از ویژه نامه را به خود اختصاص داده‌است و در این گزارش فقط به مطالب و مقالاتی که دربارهٔ استاد تسخیری است پرداخته می‌شود.

عالمی بسیار دان و شیفته اهل بیت (ع)

استاد مهدوی راد در سرمقاله می‌نویسد: «آیت الله تسخیری عالم بسیار دان، محقق توانمند و متفکر باریک بین، فقیه متضلّع و اصولی جامع و آگاه از جریان‌های نوین فقهی و اصولی نمونه ای است روشن از آنچه در آموزه‌های ثقلین دربارهٔ عالمان و چگونگی آنها آمده‌است و بایدها و نبایدهایی که از روش و منش باید داشته باشند.» (ص ۸) مهدوی راد حضور آیت الله تسخیری در کنگره فقه اسلامی در جده را مهم می‌شمارد و مقالات متعدد ایشان را نشانگر توانمندی آن بزرگوار در فقه و حقاً در فقه جواهری و از سوی دیگر آشنایی با مبانی استناط و بالاخره توجه ژرف و کارامد او به «فقه مقاصدی» است. (ص ۸) او، پژوهش مرحوم آیت الله تسخیری در اقتصاد اسلامی را هم از جمله موضوعات پژوهشی مهم و نمونه ای از زمان‌شناسی وی می‌داند که این نوشتارها، مورد توجه حجت الاسلام والمسلمین سید عباس موسویان (متخصص برجسته مطالعات اقتصاد اسلامی) هم قرار گرفته بود. مهدوی راد ویژگی‌هایی مانند: ۱. «زمان‌شناسی»، ۲. «شیفتگی به آل الله»، ۳. «سختکوشی و خستگی ناپذیری»، ۴. «نظم و وقت‌شناسی»، ۵. «تعامل خردمندانه و مهرورزانه با دیگران» و… را از جمله ویژگی‌های مهم آیت الله تسخیری برمی‌شمارد.

استاد مهدوی راد نکته مهمی در سرمقاله می‌آورد که جای تأمل دارد: «سوگمندانه کسانی چنان می‌پندارند که اگر عالم، محقق و متفکری از تقریب مذاهب سخن گفت، علاقمندی اش به اهل بیت (ع) و شیفتگی اش به آموزه‌های آل الله، دست کم چندان استوار نیست یا به تعبیر عوامانه، «ولایتش ضعیف» است. اما خوشبختانه باید بگویم و تأکید کنم خردمندانه‌ترین، کارآمدترین و عالمانه‌ترین تعامل با سیره اهل بیت (ع) و «معارف آفتابگون» آل الله را کسانی دارند که از تقریب مذاهب عالمانه و محققانه و با توجه به ضرورت‌ها و بایسته‌های جهان اسلام سخن می‌گویند.» (ص۱۰)

مهدوی راد در ابتدای مقاله اهدایی «تحریف ناپذیری قرآن کریم» می‌نویسد: شخصیت زنده یاد آیت الله شیخ محمدعلی تسخیری دارای ابعاد گسترده‌است و به تعبیر لطیف قرآنی، آن بزرگوار «ذوالایدی» بود. او ادیب و شاعری برجسته، سخنور و خطیبی بلیغ، فقیهی متضلّع و آگاه از جاری‌های زمان، دغدغه مند عزّت و فرازمندی امت اسلامی، سیره‌شناسی هوشمند و مفسّری باریک بین بود. او در علوم قرآنی نیز نکته دان و باریک بین بود و نگاشته کم برگ و پُربارش با عنوان «محاضرات فی علوم القرآن و تفسیره» نمونه ای از اندیشه ورزی‌های ایشان در علوم قرآنی است.» (ص ۱۵)

عالم تقریبی و زمانه‌شناس

حجت الاسلام مهدی مهریزی به معرفی کتاب «الازهر و الشیعه: التقریب الاسلامی فی القرآن العشرین» می‌پردازد و در ابتدای مقاله، نکاتی دربارهٔ آیت الله تسخیری بیان می‌کند. او مسئولیت‌های دوران چهل ساله آیت الله تسخیری را مُعرّف شخصیت بین‌المللی و جهانی ایشان می‌داند. وی می‌نویسد: «دقت نظر در طرح مسائل، اخلاق نیک، خوش مَحضری، آشنایی با مسائل جهان اسلام و باور به مسئله تقریب در کنار سختکوشی، برخی از ویژگی‌های شخصیتی این عالم عامل و زمان‌شناس بود. مجموعه نگاشته‌های آن بزرگوار و حضور آگاهانه و نقش آفرینی وی در کنگره‌های بین المذاهبی، از وی چهره ای بلندآوازه پرداخته بود با دانشی سرشار از مکاتب اسلامی و مستند به منابع و مصادر، به ویژه با تأکید بر فقه مقاصدی. او عزّت و فرازمندی جهان اسلام را در همدلی همگانی و شناخت ژرفاژرف نحله‌ها و مذهب‌های یکدیگر می‌دانست. از این رو «تقریب مذاهب اسلامی» مهمترین دلمشغولی او بود. عالمانه و آگاهانه به آن می‌پرداخت و هوشمندانه و با چشم‌اندازی فراخ در تحقق آن می‌کوشد.» (ص۶۳)

محمدباقر کریمیان که همکار و مشاور و بعدها معاون آیت الله تسخیری در سازمان فرهنگ و ارتباطات بوده، در ابتدای مقاله تقدیمی اش نکاتی تازه ای به ویژه در دوره ریاست سازمان فرهنگ و ارتباطات آیت الله تسخیری بیان می‌کند. (صص۱۱۳–۱۱۶) کریمیان خاطره ای در سفرشان به آذربایجان می‌گوید: پرسشی بی تعارف از باورشان کردم و گفتم سازمان [فرهنگ و ارتباطات]، با تسخیری بیشتر است یا کمتر؟ پس از جرّوبحثی کوتاه، آخر به این نتیجه رسیدیم که فرقی ندارد. گفتم: پس معلوم می‌شود سازمان نه تنها کارآمد نیست، مزاحم کار بین‌المللی شماست، چرا که با شما افزونی ندارد و آن را باید اصلاح کرد.» (ص ۱۱۵)

وی می‌نویسد: «خلوص نیت، اخلاق و بیان خوش، فصاحت در کلام ـ به خصوص وقتی به زبان عربی، سخنان ادبی می‌گفت ـ و فهم و درایتی که در امور بین‌الملل داشت، همه را مشتاق سخنان و نظریاتش می‌کرد. هنگام کار، بسیار بی پیرایه و فروتن بود و به هیچ وجه، درگیر عنوان و مقام نبود.» (ص۱۱۵) «تیپ‌های روشنفکری، دینی، مطبوعاتی از ملیت‌های گوناگون برای او احترام بسیار و جایگاهی والا قائل بودند.» (ص۱۱۶)

کُنشگر اندیشمند شیعی در همایش‌های بین‌المللی

حجت الاسلام والمسلمین احمد مبلغی هم در ابتدای مقاله تقدیمی اش نکات مهمی در تبیین شخصیت آیت اله تسخیری بیان می‌کند. (صص۱۳۳–۱۳۶) شاید بتوان گفت که استاد مبلغی، آیت الله تسخیری را در یک‌کلام، «کنشگر اندیشمند در همایش‌های بین‌المللی» می‌داند. استاد مبلغی می‌نویسد: «حضور گسترده وی در کنفرانس‌های فقهی جهان اسلام، از او چهره ای بین‌المللی و جهان دیده پُربسامد و شناخته شده و پُرتکاپو و تأثیرگذار ساخته بود. سالهای طولانی حضور به هم رساندن آیت الله تسخیری در مجامع بین‌المللی اسلامی، به ویژه کنفرانس‌های مربوط به فقه اسلامی، وی را حائز تجربه‌هایی ارزشمند و اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایی کارآمد کرده بود.» (ص۱۳۳)

مبلغی معتقد است که آیت الله تسخیری قادر به فهم فضای حاکم بر همایش‌های تقریبی و فقهی بود. از این رو از نگاه‌های خشک و تُهی از دقت‌های ضروری برای شناخت روح حاکم بر این نشست‌های بین‌المللی مبرّا بود. (ص ۱۳۳) او قادر بود وحدت گرایی فقهی را فراتر از ادعا، جامه عمل بپوشاند. (ص۱۳۳)

استاد مبلغی، تسلط مرحوم آیت الله تسخیری بر فقه مقارن را از جمله ویژگی‌های مهم او می‌داند و بر آن تأکید ویژه دارد و می‌نویسد: «نگاه و فعالیت تسخیری در حوزه فقه مقارن، عمیق و ژرف کاوانه بود. رویکرد وی را به این حوزه به هیچ وجه نمی‌توان تفنّنی، تشریفاتی یا خدایی ناکرده اقدامی فرصت طلبانه دانست، بلکه او در فضای امت به فقه امت می‌اندیشید و ظرفیت‌ها و قابلیت‌های فقه شیعه را به عنوان بخش مهمی از امت در جهت امت و همگرایی فقهی امت مطرح و مصرف می‌کرد.» (ص۱۳۴)

مبلغی معتقد است که حضور آیت الله تسخیری در مجمع جهانی فقه اسلامی (در جده) قابل سنجش، ارزیابی، الگوپذیری و بهره‌گیری است. (ص ۱۳۵) وی بر رویکرد فقه مقاصدی آیت الله تسخیری هم صحّه می‌گذارد و می‌نویسد: «از جمله ویژگی‌های آیت الله تسخیری، علاقمندی وی به اندیشه ورزی و نظریه‌پردازی در ارتباط به فقه مقاصدی بود… وی بر آن بود تا در حوزه مطالعات فلسفی معطوف به مقاصد و اندیشه‌ها، دیدگاه‌ها و جهان بینی خود را در عرصه حیات اجتماعی ارائه دهد.» (ص ۱۳۵)

مبلغی به تفسیر وحدوی قرآن توسط آیت الله تسخیری نیز اشاره مختصری دارد و می‌نویسد: «در نگاه وی، قرآن کتاب وحدت امت، بلکه وحدت ادیان است.» (ص ۱۳۵)

تقریب؛ گل سَر سبد فعالیت‌های علمی آیت الله تسخیری

استاد مبلغی «تقریب» را گل سَر سبد فعالیت‌های علمی آیت الله تسخیری می‌داند (ص ۱۳۵) و معتقد است که تسخیری در هر ساحتی از ساحت‌های تقریب و تعامل با جهان اسلام، نکته‌هایی برای گفتن، بحث‌هایی برای پروردن و راهبردهایی برای در پیش گرفتن داشت. (ص ۱۳۶)

مبلغی معتقد است نقطه قوت و اوج تقریب تسخیری را باید در مواردی همچون تنقیح کردن اندیشه‌های تقریبی، ارائه تعریفی مؤثر از فعالیت‌های حائز کارکردهای تقریبی، سامان بخشیدن به ارتباطات و تعاملات تقریبی و گسترش راهبردهای تقریبی دانست. (ص ۱۳۶) او می‌نویسد: «مهم‌ترین دغدغه این فقیه تقریب ایجاد و توسعه تماس و تعامل در جهان اسلام و تعمیق همگرایی میان شیعه و سنی از رهگذر اتخاذ سیاست‌ها و رویکردهای تقریبی مبتنی بود.» (ص ۱۳۶) مبلغی معتقد است «سه‌گانه صداقت تقریبی، اندیشه تقریبی و اخلاق تقریبی او تجربه‌هایی نو را در زمینه ارتباطات و تعاملات بینامذاهبی در اختیار ما گذاشته‌است. این تجربه‌ها در صورت تحلیل و مطالعه و به‌کارگیری می‌توانند در تکوین و تکمیل زیرساخت‌های تقریبی بسیار مؤثر و نقش آفرین باشند.» (ص ۱۳۶)

یکی از مقالات خواندنی این نشریه، مقاله «آیت الله حاج شیخ محمدعلی تسخیری، نقطه کانونی در تبلیغات دینی ـ سیاسی انقلاب اسلامی در خارج از کشور» نوشته حجت الاسلام دکتر رسول جعفریان است. (صص ۱۵۵–۱۶۷) این مقاله در ترسیم فضای عمومی آن دوره قابل توجه است. جعفریان به حضور آیت الله تسخیری در ایران، فعالیت در مجله الهادی دارالتبلیغ، معهد العلوم الاسلامیه در قم، معاونت بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی، راه اندازی مجله التوحید به زبان‌های انگلیسی، عربی، اردو و هندی و امور بین‌الملل دفتر رهبر انقلاب می‌پردازد.

جعفریان دربارهٔ آیت الله تسخیری می‌نویسد: «در کنگره‌های وحدت، ایشان یکی از قوی‌ترین و جدّی‌ترین افرادی بود که آثاری از خود بر جای گذاشت. او رفقای صمیمی زیادی در داخل و خارج از کشور داشت و در سایه این دوستی و نیز اخلاق و منشی که داشت و نیز توانایی علمی اش توانست فردی مؤثر و تأثیرگذار باشد.» (ص ۱۶۱) وی در انتهای مقاله می‌نویسد: «همه این مناصب [آیت الله تسخیری] نشان می‌دهد که او در تمام چند دهه فعالیت‌هایش بعد از انقلاب، همواره روی همان خطّ تبلیغات دینی خارجی یا با رویکرد جهان اسلامی و طبعاً با نگاه انقلابی و البته بدون موضع‌گیری‌های جناحی کارش را دنبال می‌کرد.» (ص ۱۶۷) از سویی دیگر به روحیه شوخ‌طبعی او اشاره می‌کند که تابحال کمتر کسی بدان اشاره کرده بود: مرحوم آیت الله تسخیری مردی شیرین زبان، بذله گو، شاد و پُرتلاش بود و کمتر اتفاق می‌افتد ساعتی خدمت شان باشیم و لطیفه ای از ایشان نشنویم که تازه تازه است.» (ص۱۶۷) از آنجایی که مقاله دکتر جعفریان روایتی تاریخی از فعالیت‌های بین‌المللی انقلاب اسلامی بیان می‌کند این نقص بر نوشتار او وارد است که فعالیت‌های بین‌المللی برخی از فعالان مهم را نیاورده و از برخی همراهان و همکاران و همفکران او غفلت کرده‌است؛ اساتیدی مانند واعظ زاده خراسانی، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، صفاالدین تبرائیان، محمدعلی آذرشب، سید هادی خسروشاهی، محمدمهدی آصفی، محمود محمدی عراقی، سید ابوالحسن نواب، حیدر حب الله و…

سفیر تشیع، انقلاب و رهبری/ راهبر میدانی اول تقریب مذاهب

حجت الاسلام دکتر محمدعلی میرزایی مقاله خواندنی «آیت اله تسخیری و مخالفانش» را می‌نویسد (ص۱۶۹–۱۸۷) و او را «راهبر میدانی اول تقریب مذاهب» می‌نامد. (ص۱۷۱)

میرزایی از سختی کارهای آیت الله تسخیری و توجیه نبودن حوزه‌های علمیه و در اقلیت بودن نگاه او در بین مدیران ارشد سیاسی و فرهنگی بین‌المللی در عرصه تقریب مذاهب می‌گوید. (ص ۱۷۳) او به نکته ای اشاره می‌کند که این انگاره تاکنون کمتر به آن توجه شده‌است: «به خلاف مرحوم قمی که از طرف حوزه علمیه و مرجعیت (آیت اله بروجردی) نماینده رسمی طرح تقریب بود، آیت الله تسخیری جایگاه و اعتبار قابل توجهی در قم و نجف نداشت. شاید از مهمترین علل غربت آیت اله تسخیری این بود که اراده تقریب و وحدت از دو لحاظ معطوف به قدرت و حاکمیت انقلاب بوده، نه برآمده از عمق دستگاه روحانیت و مرجعیت. یکی اینکه نظام جمهوری اسلامی بدون پشتوانه‌های فکری لازم از طرف حوزه‌های علمیه و تحکیم پایه‌های نظری مبحث وحدت و تقریب اسلامی وارد این طرح شد. از دیگر سو، دولت‌های اقتدارگرای سنی که انقلاب اسلامی را تهدید وجودی علیه استبداد و وابستگی نظام‌های سیاسی خود تلقی کردند و بزرگترین جریان شیعه هراسی و بلکه شیعه ستیزی را در سطح جهان به راه انداختند. (صص۱۷۲–۱۷۳) وی تعبیر آیت الله تسخیری از همبستگی جهان اسلام را کاملاً تمدنی و فرامذهبی می‌داند. (ص ۱۷۳)

دکتر میرزایی در این مقاله مهم و حساسش، طرح «تعایشی مذهبی» را در شأن جامعه اسلامی نمی‌داند (ص۱۷۵) و معتقد است که «ایده تعایش بین مذاهب یک عقب‌نشینی از آرمانی است که نه به دلیل ضعف بنیادین، بلکه بر اثر سُستی و فتنه‌های بزرگی طرح شده که بر اثر سرسختی مذهبی، تصلّب و تعصّب شیعیان و سنیان در تعامل با یکدیگر پدید آمد.» (ص۱۷۶) وی معتقد است: «طرح همزیستی به عنوان راه حلی برای مسئله وحدت و تقریب از پیش، ورشکسته است.» (ص ۱۷۶) او از سیر قهقرایی طرح رسمی تقریب در کشور می‌گوید و احتمال می‌دهد که این امر شاید حاکی از ضعف‌های بنیادین طرح رسمی تقریب هم باشد. (ص۱۷۶)

دکتر میرزایی، دربارهٔ آیت اله تسخیری می‌نویسد: «او سفیر تشیع، انقلاب و رهبری به همه جهان اسلام بود. چهره اخلاقی و بسیار صادق و اثرگذاری که تا آخرین رمق خود از حضور اثرگذار در مناسبت‌های علمی جهان اسلام دریغ نکرد. وی اثرگذارترین شخصیت ایرانی در عرصه تقریب مذهب و وحدت اسلامی بود. غربت او را باید خاموش شدن صدای تقریب پس از او دانست. امتیازات او که زمینه بسط میدان اثرگذاری او بر شخصیت‌های مطرح جهان اسلام را فراهم کرده بود. به آسانی در کسی فراهم نمی‌آید. سه شاخصه برجسته و تعیین‌کننده او در تحقق کارنامه تقریب عبارت بود از: اعتلای اخلاق و معنویت، ژرفای اندیشه و تفکر اجتهادی و زبان گویا و جذاب عربی.» (ص۱۷۷)

وی در این مقاله، سه گروه را بیش از همه علیه آیت الله تسخیری و اندیشه‌ها و برنامه‌هایش نام می‌برد: ۱. افراطی گرایانِ اهل سنت و به‌طور مشخص جریانهای تندرو وهابی و سلفی که آشکارا علیه شخصیت ایشان حرکت می‌کردند. ۲. افراطی گرایانِ شیعه و مذهب گرایانی که هرگونه کوششی در راستای همگرایی با اهل سنت را تلاش برای جمع بین حق و باطل تلقی می‌کنند. ۳. وحدت ستیزانی که طرح‌های تقویت و وحدت را از آن رو که به تقویت تمدنی جهان اسلام می‌انجامد، می‌کوبند. او این گروه را بیشتر نفوذی می‌داند. (صص ۱۸۵–۱۸۷) البته میرزایی نویسنده ای روشن و منصف هست و همه منتقدانش را با یک چوب نمی‌راند: «بی تردید در میان معارضان شیعی آیت الله تسخیری، طیف گسترده‌ای از باورها و رویکردها دیده می‌شود. همه مخالفان او لزوماً مخالف تقریب نیستند. برخی را باید «معارضان خاموش» نام نهاد.» (ص۱۷۴) یا می‌گوید: «در میان مخالفان ایده‌های او، انسان‌های خوش نیّت و پاک‌سیرت هم یافت می‌شود.» (ص۱۸۷)

مقالاتی دربارهٔ آثار و اشعار آیت الله تسخیری

دکتر محمدعلی آذر شب که سابقه فعالیت در مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی دارد، مقاله ای عربی ناظر به اشعار آیت الله تسخیری دارد. (صص۱۹۱–۲۰۶)

عباس آریا زند، مقاله ای با عنوان «علامه آیت الله تسخیری و تسخیر قلب‌ها» به زندگی و فعالیت‌ها و ویژگی‌های او می‌پردازد. (صص ۲۰۹–۲۱۳)

سید مجتبی میردامادی هم به بررسی کتاب «القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه» نوشته آیت الله تسخیری می‌پردازد. (صص۲۱۷–۲۲۲)

سید عبدالمجید میردامادی هم در مقاله ای به جریان گفتگوی بین ادیان در جمهوری اسلامی ایران و نقش آیت الله تسخیری می‌پردازد. (صص۲۳۳–۲۲۵) که پیش تر هم در کتاب اندیشه نامه و مرام نامه آیت الله تسخیری (انتشارات الهدی تهران) مقاله ای با عنوان مشابه آمده‌است. میردامادی که به اذعان خودش در حدود دو دهه مدیریت گفتگوهای بنیادینی آیت الله تسخیری را دیده و تجربه کرده‌است به ویژگی‌های آیت الله تسخیری در این زمینه می‌پردازد: ۱. ایمان و اعتقاد راسخ به اصل گفتگو، ۲. اعتقاد راستین به قدرت پاسخگویی اسلام و تشیع، ۳. صراحت و روشنی در گفتار، ۴. اخلاق مداری و سعه صدر، ۵. اخلاق حَسَن و حُسن نیت.

روح‌الله شهیدی هم در مقاله ای به تحلیل و بررسی «المختصر المفید فی تفسیر القرآن المجید» [نوشته آیت اله تسخیری و شیخ سعید نعمانی] و حدیث می‌پردازد. (صص۲۳۷–۲۵۸) نکته جالب اینکه ایده این تفسیر از آن شهید سید محمدباقر صدر است و مسئله مهم، رویکرد تقریبی این تفسیر است.

محمدرضا شکیبا هم در مقاله ای نگاهی اجمالی به تنوع کتاب‌ها و اندیشه‌های آیت الله تسخیری دارد (صص۲۶۱–۲۹۱) که می‌توان تکمیل شده آن در «کتابشناسی آیت الله تسخیری» (انتشارات الهدی تهران) نیز مطالعه نمود.
https://www.payam-aftab.com/vdcjvieh.uqehmzsffu.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما

خدا آیت الله تسخیری رحمت کند
0