پایگاه خبری پیام آفتاب 25 جدی 1400 ساعت 15:03 http://www.payam-aftab.com/fa/news/98746/پایان-عصر-استثناگرایی-قطب-شمال -------------------------------------------------- عنوان : ​پایان عصر «استثناگرایی قطب شمال» رضا عدالتی‌پور -------------------------------------------------- ایجاد مناطق عاری از تسلیحات استراتژیک (به‌طور مشخص، تسلیحات اتمی) یا تعریف مناطقی تحت عنوان مناطق «استثنا» در نظام بین‌الملل و روابط قدرت‌های جهانی بخشی از راهبرد کلان کنترل تسلیحات و خلع سلاح بوده‌است. متن : ایجاد مناطق عاری از تسلیحات استراتژیک (به طور مشخص، تسلیحات اتمی) یا تعریف مناطقی تحت عنوان مناطق استثنا در نظام بین الملل و روابط قدرت های جهانی بخشی از راهبرد کلان کنترل تسلیحات و خلع سلاح بوده است. منطقه شمالگان (ناحیه پیرامون قطب شمال) اگرچه در دسته مناطق عاری از تسلیحات اتمی قرار نگرفته (سال ۲۰۲۱ پیشنهادی از سوی کانادا در این باره مطرح شد که تاکنون مورد تأیید قرار نگرفته است) اما از جمله مناطقی است که تا دست کم یک دهه قبل با رویکرد استثناگرایی قطب شمال از سوی کشورهای پیرامون آن از ثبات ژئوپلیتیک و عدم رقابت نظامی قدرت های جهانی برخوردار بود. در این بین تحولات یک دهه اخیر و رشد فزاینده تکنولوژی منجر به تغییر رویکرد نسبت به پیمان های نظامی و امنیتی در این سال ها شده است، به نحوی که معاهدات منسجم کنترل تسلیحات بین ۲ کشور روسیه و آمریکا بویژه در ۵ سال اخیر با تزلزل جدی مواجه شده است، تا جایی که پیمان استارت جدید در ماه پایانی انقضای دوره ۵ ساله خود (فوریه ۲۰۲۱) مجدد تمدید شد که البته منجر به کاهش تسلیحات اتمی نشد. به عبارت دیگر این تمدید صرفاً اقدامی بود جهت مذاکرات بیشتر که تاکنون به نتیجه قابل توجهی نرسیده است. از سوی دیگر خروج آمریکا از معاهده آسمان های باز و در پی آن خروج روسیه از این معاهده اثبات کرد نظام بین الملل با سازوکارهای کنترل تسلیحاتی گذشته مناسبتی ندارد. به عنوان مثال دلیل خروج آمریکا و سپس روسیه از معاهده آسمان های باز، برخورداری از امکانات ماهواره ای با درصد خطای ۳۰ سانتیمتر به منظور تصویربرداری از مناطق مورد نیاز است. این مسئله سبب شده آمریکا و روسیه نیازی به استفاده از هواپیما و حضور در آسمان های یکدیگر نداشته باشند. بر این اساس دور از انتظار نبود که پیچیده تر شدن روابط قدرت و منافع در عرصه نظام بین الملل مسئله استثناگرایی قطب را هم تحت الشعاع قرار دهد. نکته جالب توجه اینکه این تقابل محدود به قدرت های جهانی نیست و کشورهایی که در فهرست قدرت های فرامنطقه ای نیز قرار می گیرند به فکر بهره برداری از منافع در قطب هستند. از دیدگاه نئورئالیستی، امنیت متعارف قطب شمال تابعی از نحوه تعامل قدرت های بزرگ با یکدیگر و چگونگی گسترش رقابت های قدرت های بزرگ است. اگر امنیت سنتی قطب شمال را به عنوان ترکیبی از ۳ واقعیت متقاطع تعریف کنیم - که شامل تغییر موازنه قدرت به سمت چین در سطح جهانی و منطقه ای (قطب شمال)، افزایش رقابت های جنگ سرد بین ایالات متحده و روسیه و در نهایت همگرایی استراتژیک فزاینده بین روسیه و چین است - می توان گفت امنیت و رفاه سایر کشورهای پیرامون قطب شمال و کشورهای همسو با این ۳ کشور با تحولات امنیتی در قطب درهم تنیده است. شاید بهترین مثال برای توصیف وضع کنونی را بتوان در قواعد یونان باستان یافت؛ آنجا که قوی ها آنچه را می توانند انجام می دهند و ضعیفان از آنچه نمی توانند انجام دهند رنج می برند. واقعیت این است فرض همکاری قدرت های جهانی بر سر مسائلی نظیر محیط زیست و امثالهم هر چند در چارچوب کارکردگرایی قابل بررسی است اما در سال های اخیر روابط قدرت های بزرگ نه با همکاری، بلکه با تنش و چالش بر سر معضلات امنیتی تعریف شده است. باید پذیرفت در محیط هرج و مرج جهانی که با نبود حکومت بین المللی تعریف می شود، هیچ کس نمی تواند به کسی اعتماد کند؛ از این رو نگاه واقع گرایانه دربارهٔ مناطقی نظیر قطب شمال، نمایانگر مرگ استثناگرایی این منطقه و مناطق پراهمیتی نظیر آن در نظام بین الملل است.