مجیب خلوتگر رییس اجرایی موسسه حمایت از رسانه‌های آزاد در افغانستان (نی) در گفتگو با پیام آفتاب:

دولت مدیریت رسانه‌ها را استخباراتی کرده است/ ارائه اطلاعات در دوران حکومت وحدت ملی محدود شده است

حکومت وحدت ملی از زمان ایجاد خود تاکنون حدود 50 خبرنگار منتقد را تنها در چهار شهر بزرگ کشور مانند کابل، هرات، مزار شریف و قندهار جذب حکومت کرده و صدای آن‌ها را خاموش ساخته‌اند.
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۵ ثور ۱۳۹۷ ساعت ۱۱:۳۶
روی کار آمدن آزادی بیان و فعالیت‌های رسانه‌ای در افغانستان عمر زیادی ندارد و تولد دوباره رسانه‌های کشور بر می‌گردد به زمان پساطالبانی یا اوایل سال‌های 2001 میلادی و هم‌زمان با روی کار آمدن اداره موقت و حکومت انتقالی. از آن‌جایی که دموکراسی و آزادی بیان همواره پا به پای هم‌دیگر حرکت کرده و مکمل هم به حساب می‌آید؛ با استقرار نظام دموکراتیک در افغانستان، آزادی بیان نیز پا به این سرزمین گذاشت و با ابزارهای خود شروع به فعالیت کرد. یکی از مهم‌ترین ابزارهای آزادی بیان رسانه‌ها و فعالیت آزادانه آن‌ها می‌باشد.
همان‌طور که گفته شد، با استقرار نظام دموکراتیک در افغانستان و تدوین قانون اساسی، آزادی بیان نیز به عنوان یک اصل پذیرفته شده در این قانون تعریف شد و جایگاه خود را در آن تثبیت کرد. پس از این اقدام، حکومت خود را متعهد به حمایت از آزادی بیان دانست و همواره آن را به عنوان بزرگ‌ترین دستاورد، به رخ دیگران می‌کشید؛ اما روند آزادی بیان با آنچه که حکومت‌های پساطالبانی افغانستان شعار می‌دهند، در عمل تفاوت‌های فاحش داشته است. هرچند فعالیت رسانه‌ای به عنوان یکی از ابزارهای قدرتمند آزادی بیان در یک و نیم دهه اخیر چشم‌گیر بوده‌ است؛ اما همین ابزار قدرت آزادی بیان نیز با چالش‌ها و مشکلات جدی مواجه بوده است.
آمارها نشان می‌دهد که در 16 سال گذشته حدود 80 خبرنگار و کارمند
از سال 1393 در درون حکومت وحدت ملی و کمی پیشتر از آن، ما شاهد بسته شدن حدود 150 رسانه به دلیل مشکلات مالی بودیم که از این میان دو یا سه تلویزیون، بیشتر از 10 رادیو، اضافه‌تر از سه آژانس خبری و متباقی رسانه‌های چاپی بودند که به دلیل مشکل اقتصادی و در کنار آن مشکل نا امنی منجر به مسدود شدن آن‌ها شدند
رسانه‌ای جان‌های‌شان را در این راه از دست داده‌اند و صدها نفر دیگر نیز زخمی، توهین، تحقیر، تهدید و توقیف شده‌اند. بارها در گزارش‌های نهادهای معتبر بین‌المللی در ارتباط با آزادی بیان، افغانستان در صدر کشورهای خطرناک برای خبرنگاران و کارمندان رسانه‌ی قرار گرفته است. تهدیدات فزاینده‌ای فرا راه خبرنگاران و رسانه‌ها قرار دارند و در بسیاری موارد ما شاهد خود سانسوری رسانه‌ها نیز بوده‌ایم؛ اما با تمام این مشکلات و چالش‌ها، حکومت همواره آزادی بیان و فعالیت رسانه‌ها را به عنوان بزرگ‌ترین دستاورد خود، شعار می‌دهد.
در پیوند به چالش‌های فراراه آزادی بیان و فعالیت‌های رسانه‌ی، خبرنگار خبرگزاری پیام آفتاب به سراغ آقای «مجیب خلوتگر»، رییس اجرایی «موسسه حمایت از رسانه‌های آزاد در افغانستان یا نی» رفته است تا دیدگاه وی را به عنوان کارشناس و ناظر کارهای رسانه‌ی در افغانستان در زمینه آزادی بیان و چالش‌های فرا راه فعالیت‌های رسانه‌ها در کشور داشته باشد.

پیام آفتاب: وضعیت آزادی بیان پس از دوره سیاه طالبان و روی کار آمدن حکومت منتخب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
خلوتگر: وقتی ما بررسی از یک قضیه داشته باشیم، نیازی به یک مقایسه داریم. در زمان طالبان به اندازه شمار انگشتان‌مان رسانه‌ی چاپی داشتیم که امارت اسلامی کنترول می‌کرد و بیشتر حیثیت بلندگوی طالبان را داشت. در آن زمان یک رادیو به نام «صدای شریعت» فعالیت می‌کرد و در جایی نشرات داشت که امکاناتش موجود بود، و آن نیز به عنوان بلندگویی تحریک طالبان محسوب می‌شد، ولی در این محدوده زمانی هیچ تلویزیونی وجود نداشت. بسیار سخت است که بگویم در این زمان چیزی به نام آزادی بیان وجود داشت، به گونه مثال من در مجله‌ای به نام «فرهنگ» در افتتاح موزیم نوشته کردم: «به تاسی از پالیسی‌های مثبت امارت اسلامی افغانستان ...» و آنان مرا به خاطر کلمه «پالیسی مثبت» مورد پی‌گرد قرار دادند و حرف‌شان این بود که آیا ما پالیسی منفی هم داریم؟ با این گونه رفتارها چگونه می‌توان ادعا کرد که در آن زمان آزادی بیان وجود داشت؟
اما اکنون شاهد هستیم که انتقادها را در مقابل حکومت بازتاب می‌دهند و گذشته از آن، نه‌تنها ما می‌توانیم حکومت را انتقاد کنیم و راهکار ارائه نماییم؛ در مواردی حتی رسانه‌ها مقاطعه با حکومت را از طریق کسانی که در پشت تریبون هستند، نیز بازتاب داده‌اند که این بیان‌گر یک انقلاب نسبت به زمان طالبان است و یک دگرگونی کیفی و بنیادی در رسانه‌ها. از نظر تعداد هم ما امروز بیشتر از 100 تلویزیون فعال، بیشتر از 200 رادیوی فعال و گفته می‌شود که بین 200 تا 240 رسانه چاپی فعال در سراسر کشور داریم که البته این در کنار رسانه‌های
حکومت مستقیم به مدیر یک رسانه، حقوق نجومی پرداخت می‌کند و این مدیر با اعضای گروه خبری خود روی رسانه تاثیر می‌گذارد.
دولتی و در حوزه خصوصی است. از نظر کمیت پس از زمان طالبان ما در یک دنیایی دیگری قرار داریم. از دید کیفیت نیز رسانه‌های زمان طالبان بلندگوهای طالبانی بودند؛ اما امروز ما تنوع صداها، کثرت ایده‌ها و گستره موضوعات را در رسانه‌های خود داریم. از انتقاد حکومت شروع، تا نقد گفتمان اجتماعی، قومی، تباری و حتی دینی را در رسانه‌ها داریم که می‌تواند یک موضوع بسیار حیاتی و مهم برای شهروندان کشور باشد. در کل ما از نظر تعداد، روی‌کرد و اثرگذاری شاهد یک انقلاب بزرگ هستیم. امروز شهروندان افغانستان با 20 سال پیش قابل مقایسه نیست، امروز مردم از حقوق خود آگاهی دارند و نسبت به آینده خود حساس‌اند و تصامیم احساساتی نمی‌گیرند؛ بلکه از عقلانیت خود کار می‌گیرند که قطعا حاصل کار رسانه‌ها می‌باشد. اگر امروز حکومت اقدامی انجام می‌دهد در برابر آن واکنش مردم وجود دارد و این نشان می‌دهند که آنان دارند جایگاه صلابت شهروندی خود را می‌یابند و ما شاهد یک انقلاب عظیم فرهنگی در کشور هستیم.
پیام آفتاب: چه چالش‌های اساسی فرا راه آزادی بیان و فعالیت‌های رسانه‌ی در کشور وجود دارد؟
خلوتگر: ما از یک سو شاهد انقلاب فرهنگی رسانه‌ها و از سوی دیگر شاهد معضلات و ‌چالش‌های آن نیز هستیم. بزرگترین معضل رسانه‌های کشور نبود امنیت است. ما از سال 1380 تا کنون، حدود 80 خبرنگار و کارمند رسانه‌ی خود را از دست داده‌ایم و بیشتر از 1000 مورد قضیه خشونت علیه روزنامه نگاران به ثبت رسیده و صد‌ها خبرنگار دیگر نیز زخمی، اهانت و مورد ضرب و شتم قرار گرفتند که همه‌ی این موارد نشان دهنده پرخطر بودن کارهای رسانه‌ی در افغانستان است. همچنان این کشور از سوی نهادهای بین‌المللی خطرناکترین مکان برای خبرنگاران به شمار می‌رود. از این‌رو مهم‌ترین چالش فرا راه کارهای رسانه‌ی در افغانستان امنیت است و در ردیف پس از آن، مشکل مالی و اقتصادی رسانه‌ها است. از سال 1393 در درون
حکومت به مدیران رسانه‌ها پیشنهاد می‌کند که اگر این کار را انجام دهی فلان پست و مقام را خواهی گرفت و این یعنی سرکوب آزادی بیان.
حکومت وحدت ملی و کمی پیشتر از آن، ما شاهد بسته شدن حدود 150 رسانه به دلیل مشکلات مالی بودیم که از این میان دو یا سه تلویزیون، بیشتر از 10 رادیو، اضافه‌تر از سه آژانس خبری و متباقی رسانه‌های چاپی بودند که به دلیل مشکل اقتصادی و در کنار آن مشکل نا امنی منجر به مسدود شدن آن‌ها شدند و این نشان دهنده آن است که معضل اقتصادی یک بخشی از جامعه رسانه‌ها را فلج کرده است.
پس از چالش ناامنی و اقتصادی، مشکل دسترسی به اطلاعات است و ما امروز شاهد محدود شدن ارایه اطلاعات از سوی حکومت هستیم، به ویژه در زمان حکومت وحدت ملی. امروز ما نمی‌دانیم که 10 درصد محصول مالیاتی پول‌های تلفن‌های همراه به کجا می‌رود و تلفن‌های که ثبت وزارت مخابرات نیست، پول‌های آن‌ها به کدام حساب می‌ریزد؟ همواره به ما می‌گوید که 22 میلیون تلفن همراه در کشور فعال است و نمی‌دانیم که روزانه چقدر مصرف دارند و این پول‌ها به کجا می‌رود که البته این پولی کمی‌هم نیست؛ بلکه یک رقم میلیاردی است.
ما نمی‌دانیم که روزانه چه تعداد افراد، به خصوص از نیروهای امنیتی ما کشته می‌شوند و حکومت آمار آن‌ها را ‌پنهان کرده و رشادت آنان را زیر پا می‌کند. امروز ما از روابط سیاسی رهبران افغانستان اطلاعی در دست نداریم که آیا در یک مجادله پنهان هستند و یا با یکدیگر همکاری و هم‌یاری می‌کنند و هرروز وضعیت سیاسی کشور وخیم‌تر می‌شود. اخیرا بانک انکشاف آسیایی در مورد افغانستان، از رکود رشد اقتصادی، هم در زمان حال و هم برای دو سال آینده خبر داد که این برای کشور مثل افغانستان اصلا خبری خوبی نیست و در درون حکومت هیچ کسی در این زمینه پاسخ‌گو نیست. این‌جا است که در کنار دیگر معضل‌ها، چالش دسترسی به اطلاعات نیز بر این نابسامانی‌ها افزوده است.
در کنار این موارد، فشار حکومت بر رسانه‌ها یک چالش جدید در یک الگوی متفاوت عرض وجود کرده است. حکومت وحدت ملی از زمان ایجاد خود تاکنون حدود 50 خبرنگار منتقد را تنها در چهار شهر بزرگ
ما امروز شاهد محدود شدن ارایه اطلاعات از سوی حکومت هستیم، به ویژه در زمان حکومت وحدت ملی. امروز ما نمی‌دانیم که 10 درصد محصول مالیاتی پول‌های تلفن‌های همراه به کجا می‌رود و تلفن‌های که ثبت وزارت مخابرات نیست، پول‌های آن‌ها به کدام حساب می‌ریزد؟
کشور مانند کابل، هرات، مزار شریف و قندهار جذب حکومت کرده و صدای آن‌ها را خاموش ساخته‌اند. از طرف دیگر حکومت به واسطه آن‌ها بر رسانه‌ها فشار وارد کرده و نفوذ پیدا می‌کنند که این نیز یک چالش دیگر است. این چالش‌ها در کنارهم سبب به وجود آمدن یک معضل جدیدی به نام «بی‌اعتمادی رسانه‌ها در میان شهروندان افغانستان» شده است. امروز وقتی از شهروندان در مورد رسانه‌یی پرسان شود به صراحت می‌گویند که فلان رسانه حکومتی است یا فلان رسانه مربوط امنیت ملی می‌شود و یا فلان رسانه، رییس حکومتی دارد ... و این چالش جدید در حال خلق یک بحران در جامعه رسانه‌یی افغانستان است.

پیام آفتاب: نا امنی‌ها و تهدیداتی که متوجه خبرنگاران و کارمندان رسانه‌ی هستند، تا چه اندازه روی فعالیت آن‌ها تاثیر گذاشته است؟
خلوتگر: ما شاهد یک حمله انتحاری در یک بخشی از یک رسانه و در فاصله یک کیلومتری ارگ ریاست‌جمهوری بودیم و برایند آن حمله این بود که خبرنگاران دیگر در درون دفتر کاری‌شان هم احساس راحتی و امنیت نکنند و هنگامی که احساس امنیت نکردند، ذهن‌شان نیز آرام نیستند و این امر روی کار آن‌ها تاثیر می‌کند. این یک طرف قضیه است که یک خبرنگار همواره در ترس و رعب کار می‌کند و این از نظر فشار روانی می‌تواند کیفیت کارش را پایین بیاورد؛ اما طرف دیگر قضیه به مراتب خطرناکتر است و آن تهدید علیه خبرنگارنی که هم از جانب تروریستان صورت می‌گیرد و هم از طرف دولت اعمال می‌شود و سبب خود سانسوری آنان می‌گردد. حمله مستقیم می‌تواند کیفیت کار را پایین بیاورد؛ اما در خود سانسوری اصلا محتوایی وجود ندارد.
در مواردی حکومت با نفوذی که دارد برای رسانه‌ها تعین تکلیف می‌کند که کدام کار را انجام دهند و کدام کار را انجام ندهند و این سبب می‌شود که مدیریت یک رسانه، مدیریت استخباراتی و اطلاعاتی شود. در کل وضعیت امنیتی، فشارهای حکومت و این که حکومت با استفاده از وضعیت امنیتی یک رابطه تعریف ناشده را با برخی از رسانه‌ها قایم کرده، کار مسلکی رسانه‌ها را زیر سوال برده و کیفیت کار را نیز پایین آورده است. در حکومت گذشته نیز نفوذ وجود داشت و یک مقدار از پول خود را که باید برای آزادی بیان به مصرف می‌رساند، صرف ساختن یک رسانه‌ی حکومتی زیر عنوان رسانه آزاد می‌کرد و تا هنوزهم شماری از این رسانه‌ها فعالیت دارند و هر حرفی که حکومت داشت از همین آدرس می‌گفت. با وجود آنکه این کار حکومت غیر قانونی بود؛ اما حداقل برای مخاطبان رسانه‌ها مشخص بود که این رسانه متعلق به که است و از کجا تمویل می‌شود؟
از سال 1380 تا کنون، حدود 80 خبرنگار و کارمند رسانه‌ی خود را از دست داده‌ایم و بیشتر از 1000 مورد قضیه خشونت علیه روزنامه نگاران به ثبت رسیده و صد‌ها خبرنگار دیگر نیز زخمی، اهانت و مورد ضرب و شتم قرار گرفتند که همه‌ی این موارد نشان دهنده پرخطر بودن کارهای رسانه‌ی در افغانستان است.
اما امروز این رابطه کاملا تعریف ناشده است و حکومت مستقیم به مدیر یک رسانه، حقوق نجومی پرداخت می‌کند و این مدیر با اعضای گروه خبری خود روی رسانه تاثیر می‌گذارد. اگر ما شمار مقالات که از دفتر ریاست جمهوری در رسانه‌ها به چاپ می‌رسد را با دوران آقای کرزی مقایسه کنیم، اصلا قابل مقایسه نیست و دلیل آن نیز نفوذ حکومت و افرادی است که از رسانه‌ها در درون حکومت رفته‌اند. حتی گفته‌هایی وجود دارد که امیدوارم حقیقت نداشته باشد و اگرم راست باشد یک افتضاح است، مبنی بر این که حکومت به مدیران رسانه‌ها پیشنهاد می‌کند که اگر این کار را انجام دهی فلان پست و مقام را خواهی گرفت و این یعنی سرکوب آزادی بیان.

پیام آفتاب: چقدر رسانه‌های کشور در بازتاب خبرها و رویدادها مستقل عمل می‌کنند؟
خلوتگر: شماری از رسانه‌ها دچار مشکل وابسته بودن است؛ اما کل رسانه‌های کشور وابسته نیست، بلکه ما رسانه‌های مستقل هم داریم؛ ولی یادمان باشد که وضعیت رسانه‌های مستقل هر روز بدتر می‌شوند، به ویژه از دید اقتصادی؛ اما رسانه‌هایی که از آن‌ها به عنوان رسانه‌های مستقل یاد می‌شوند، در موارد ما شاهد گرایش آن‌ها به حکومت و افراد درون حکومتی هستیم و ناگفته نماند که شمار رسانه‌های مستقل با این کار حکومت در حال کاهش است؛ اما رسانه‌های مستقل به صفر تقرب نکرده و نخواهد کرد.

پیام آفتاب: صف بندی رسانه‌ها چه تاثیری روی آزادی بیان، گردش اطلاعات و اذهان عامه نسبت به رسانه‌ها دارد؟
خلوتگر: در زمان آقای کرزی یک بار حکومت به گونه واضح ادعا کرد که برخی از رسانه‌های کشور وابسته به ایران، پاکستان و هند هستند که البته از جانب ریاست امنیت ملی اعلام شد و قرار بود که دلیل و اسناد آن را نیز ارایه کند، ولی متاسفانه تا امروز این شواهد و مدارک ارایه نشد؛ اما زمینه گمانه زنی را در آن زمان به وجود آورد که این شک و تردید بالای رسانه‌ها باشد که گویا آنان از استخبارات کشورها پول می‌گیرند. اما من به عنوان کارمند دفتری که دیده بانی می‌کند از فعالیت رسانه‌ها، شاهد سندی که نشان دهد، فلان رسانه از فلان کشور و یا استخبارات آن پول می‌گیرد، نیستم؛ ولی خیلی شنیدم که فلان رسانه از فلان کشور پول گرفته و تحت تاثیر فلان استخبارات قرار دارد. من به عنوان یک خبرنگار زیاد بعید نمی‌دانم که چنین کاری انجام شده باشد و یا انجام شود؛ ولی بسیار به خود سخت می‌دانم که یک رسانه مشخصی را در این زمینه متهم بسازم. این قطعا کار حکومت است که باید سیاه و سفید را مشخص کند که آیا رسانه‌ها از کشورهای بیرونی پول می‌گیرد یا همان گمانه زنی است که در زمان حکومت آقای کرزی مطرح شد، و یا این که می‌خواست از این طریق به رسانه‌ها ضربه بزند.
پایان بخش نخست
کد مطلب: 79621
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/SzCbJC
گزارشگر : سید مهدی علوی‌نژاد
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل