گفتگو با «فرامرز تمنا»، استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه هرات (بخش اول)؛

فرامرز تمنا: ریشه اغلب بحران‌های افغانستان در اختلافات مرزی با پاکستان است

در گفتگو با «فرامرز تمنا» استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه هرات، تحولات مربوط به افغانستان طی یک ماه گذشته، چگونگی رشد طالبان، آسیب‌هایی که از ناحیه پاکستان به این کشور رسیده، استراتژی جدید آمریکا و انباشت تاریخی بحران در افغانستان بررسی شده است.
تاریخ انتشار : يکشنبه ۳۰ حمل ۱۳۸۸ ساعت ۰۶:۲۶
فرامرز تمنا: ریشه اغلب بحران‌های افغانستان در اختلافات مرزی با پاکستان است
در گفتگو با «فرامرز تمنا» استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه هرات، تحولات مربوط به افغانستان طی یک ماه گذشته، چگونگی رشد طالبان، آسیب‌هایی که از ناحیه پاکستان به این کشور رسیده، استراتژی جدید آمریکا و انباشت تاریخی بحران در افغانستان بررسی شده است.

س - شما تحولات مربوط به افغانستان را در جریان کنفرانس‌های برگزار شده در ماه مارس چگونه ارزیابی می‌کنید؟ اهم نتایج و برنامه‌های قابل اجرا از نظر شما کدامند؟
ج - ماه مارس ماه تعیین کننده و مهمی برای افغانستان بود چرا که چند کنفرانس مهم دربارهٔ این کشور برگزار شد؛ به خصوص اجلاسی که اواخر مارس در مسکو با محوریت مبارزه با مواد مخدر و تروریسم برگزار شد و نیز کنفرانس لاهه هلند. در این کنفرانس‌ها و کنفرانس‌هایی که طی هفت سال گذشته برگزار شده است، درخصوص تأمین ثبات و امنیت، توسعه اقتصادی، توسعه روند دموکراسی، بهبود وضعیت زنان و ارتقای حقوق بشر تصمیماتی گرفته شده است اما به نظر می‌رسد درصد عمده‌ای از مسائلی که در کنفرانس‌های پیشین مطرح شد، چندان جنبه عملی نیافته است. شاید یکی از علل اصلی آن ضعف ساختاری در داخل جامعه افغانی باشد. به این دلیل که ما نتوانسته‌ایم از امکانات بین‌المللی و توجهی که در هفت سال گذشته به افغانستان وجود داشت، استفاده مطلوب را ببریم؛ به همین خاطر در کنفرانس‌های اخیری هم که با محوریت افغانستان برگزار شد، بیشتر جنبه‌های تأمین امنیت، ثبات و بازسازی اقتصادی مدنظر بود. به اعتقاد من، در غالب این اجلاس‌ها بیشتر یک کارکرد مشترک دنبال می‌شد و آن تثبیت توافقات پیشین بود.
مثلاً در لاهه بیشتر هدف این بود که بر همکاری‌های منطقه‌ای در امر صلح تأکید و جنبه عملی مصوبات قبلی پیگیری شود. به همین جهت نمی‌توان انتظار فراوانی از کنفرانس‌های ماه گذشته دربارهٔ افغانستان داشت. چالش‌های افغانستان در حال حاضر به دو مسئله اصلی باز می‌گردد؛ یکی نزدیک بودن به انتخابات ریاست جمهوری و دیگر رشد طالبان و بنیادگرایی. در چنین وضعیتی من تصور می‌کنم بازهم از ظرفیت‌های لازم برای جذب مساعدت‌های بین‌المللی استفاده نشده است. نتایج کنفرانس‌های ماه اخیر نیز بعد از برگزاری انتخابات و تشکیل دولت جدید نمود بیشتری خواهد داشت.

س - برخی مشکلات افغانستان نظیر تروریسم و بنیادگرایی در هشت سال گذشته نه تنها رفع نشده بلکه تشدید شده است. در برخی حوزه‌ها هم اگر پیشرفتی عاید شده، چندان محسوس نیست. با این وصف به نظر می‌رسد یا سیاست‌های اعمال شده چندان کارآمد و
مرز فعلی با پاکستان باید به نحوی به رسمیت شناخته شود اما در مقابل آن امتیازی داده شود و آن اتصال افغانستان به دریای آزاد از طریق خاک پاکستان است.
زیرساختی نبوده و یا دولت و جامعه افغان نتوانسته از آن بهره مطلوبی بگیرد. شما دلیل تداوم و تشدید معضلات افغانستان را در چه می‌دانید؟ آیا مشکلات افغانستان با تمرکز بر چالش‌های نظامی و امنیتی مرتفع می‌شود؟

ج - ببینید، ما در هفت سال گذشته محور توجهات جهانی بوده‌ایم. اما یک مسئله که باعث افزایش بحران‌ها در افغانستان شد و اجازه نداد تا از امکانات بین‌المللی استفاده مناسبی داشته باشیم، نوپا بودن دولت و سوء تدبیر مدیران اجرایی کشور بود. در داخل افغانستان باید دولتی مطلوب‌تر و کارآمدتر از دولت فعلی می‌داشتیم که متأسفانه این طور نبود.

س - از جهت اقتدار؟
ج - از لحاظ مدیریت و توانایی اداره بهتر. دولت و تیمی که در عرصه مدیریتی کشور قرار دارد، اگرچه تیم خوبی است و شاید با توجه به وضعیت بحرانی افغانستان، بهترین انتخاب در زمان خود تلقی می‌شد اما می‌توانست بهتر از این باشد. ما مدیران لایق تری داریم که می‌توانستند بر مصدر کار قرار بگیرند و در پیشرفت همه‌جانبه کشور تأثیر بگذارند. اما حلقاتی در اطراف ریاست جمهوری به دلایل قومی مانع حضور آنان در ساختار مدیریتی کشور شدند. مسئله بعدی عدم توجه به انباشتگی تاریخی بحران در افغانستان است. ما در ۳۰ سال گذشته به صورت تراکمی با بحران‌هایی مواجه بوده‌ایم که ریشه‌های آن باید مورد توجه قرار می‌گرفت. در استراتژی‌هایی که برای بازسازی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی افغانستان – از کنفرانس بن در سال ۲۰۰۱ تا لاهه در سال ۲۰۰۹ – تدوین شده موضوع انباشتگی بحران‌های افغانستان نادیده گرفته شده و یا با مسامحه مورد توجه قرار گرفته است. شما در بعد داخلی قدرت‌یابی مجدد طالبان را می‌بینید. طالبان و تفکر طالبانیسم یک واقعیت فرهنگی و تاریخی در افغانستان شده‌است و نمی‌توان با آن به عنوان یک نیروی سیاسی موقت برخورد کرد. طالبان اینک تبدیل به یک اندیشه شده است و نابود کردن یک اندیشه به تلاشی بیش از امروز نیاز دارد. مسئله بعدی این است که طالبان به‌تدریج از یک گروه صرفاً ایدئولوژیک به یک گروه سیاسی تبدیل شده است. تمام مخالفان مسلح دولت نیز به طالبان می‌پیوندد و این طالبان جدید را نمی‌توان دست کم گرفت. آنها هم به لحاظ فکری در بین قبایل و فرهنگ‌های بخش‌هایی از افغانستان جایگاه دارند و هم از جهت سیاسی در حال تبدیل شدن به یک نهاد یا جریان تأثیرگذار است.

س - می‌خواهید بگویید فضای کنونی افغانستان تا اندازه‌ای دو قطبی شده است که همه مخالفان دولت جذب طالبان می‌شوند؟
ج - بله. طالبان تنها گروه سازمان یافته و منسجمی است که در برابر حکومت قرار دارد؛ لذا سایر مخالفان قوی دولت که نمی‌توانند در برابر آن ابراز وجود کنند به طالبان می‌پیوندند و گروه طالبان هم استقبال می‌کند. برخی از کشورهای منطقه‌ای مثل پاکستان هم از پیوستن مخالفان به طالبان حمایت می‌کنند. یعنی در حال حاضر هم ایدئولوگ‌های دینی در چارچوب طالبان قرار دارند و هم شورشیان مسلح. این دو گروه باعث تقویت طالبان شده‌اند. حتی دو هفته گذشته سفیر آمریکا در افغانستان مطرح کرد که ما باید زمینه‌ای فراهم کنیم تا طالبان در دوره آتی ریاست جمهوری کاندیدا داشته باشد. یک گروه که در سال ۲۰۰۱ به
بزرگ‌ترین چالشی که ما در سطح منطقه‌ای داشته‌ایم این بوده که کشورهای همسایه ما منافع متعارضی در داخل افغانستان دارند.
نحوی متلاشی می‌شود و از قدرت کنار می‌رود و متواری می‌شود، الان اگر نگوییم به یک حزب، به یک جریان سیاسی منسجم و فعال تبدیل شده است.
اینها ناشی از موقعیت‌هایی بود که در هفت سال گذشته نادیده گرفته شد و به قدرت یابی طالبان انجامید. مسئله بعدی که بازهم به مدیریت داخلی کشور برمی گردد افزایش فساد اداری بود که باعث شد بودجه‌های بین‌المللی که باید برای بازسازی زیرساخت‌های افغانستان اختصاص پیدا می‌کرد، در جاهای مطلوبی خرج نشود و بنابراین بازسازی ما روند سریع دوسه سال اولیه خود را ندارد.

س - منظور شما این است که بودجه‌ها در جاهایی خرج شد که نیاز اصلی و اولویت اول نبود؟
ج - منظورم این است که درست خرج نشد. حیف و میل شد و استفاده‌های شخصی از آن شد و مورد سوءاستفاده قرار گرفت. این موضوع چه از سوی گروه‌هایی در داخل افغانستان و چه از سوی سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی مشاهده می‌شد. در نتیجه بودجه‌های اختصاصی افغانستان حیف و میل شد. در واقع همزمان با دولت افغانستان، موسسات بین‌المللی هم باید مورد ارزیابی و حسابرسی قرار بگیرند. چراکه متأسفانه عملکرد آنها نیز چندان موفق نبوده است. این فساد اداری توسعه زیرساخت‌ها را به تأخیر انداخت. بحث بعدی عدم توجه به نظام آموزش و پرورش بود. اگرچه در سطوح ابتدایی، آموزش و پرورش ما رشد رقمی داشته اما کیفیت آموزش و معارف در افغانستان با معیارهای امروزین جهان سازگار نیست؛ در حالی که هر کشور در حال توسعه، توجه بیش از اندازه به معارف و آموزش و پرورش را در اولویت اصلی قرار می‌دهد. البته کارهای انجام شده را نمی‌توان نادیده گرفت. امروز ۶٫۵ میلیون کودک افغان به مدرسه می‌روند، بیش از ده‌ها مؤسسه تحصیلات عالی خصوصی، دانشگاه‌های اروپایی و آمریکایی در افغانستان فعالیت دارد و شماری از دانشجویان و اساتید با بورسیه به خارج رفته‌اند و...

س - آیا این برنامه‌ها نسبت به عملکرد مدارس و مراکز مذهبی که مروج ایدئولوژی‌های بنیادگرایانه هستند، کافی بوده است؟
ج - مدارس دولتی ما که نسبتاً با سیستم مدرن آموزش می‌دهند فراوان اند. اما دو نهاد به آموزه‌های بنیادگرایی کمک می‌کند؛ یکی مساجد است. باید بدانید که کودکان افغانی از کودکی به مسجد می‌روند ولی از طرف حکومت نظارتی بر آموزه‌های مساجد و مطالب درسی آنها اعمال نمی‌شود. بعضاً در مساجد گروه‌های تبلیغی از جانب بنیادگرایان حضور دارند که مسائلی را به کودکان می‌آموزند که همان پیام‌های طالبان است. کسانی که تبلیغ بنیادگرایی می‌کنند غالباً از طریق مساجد این کار را انجام می‌دهند. دیگری مدارس تخصصی دینی است که هنوز مدرنیزه نشده و برخلاف مدارس دینی سایر کشورهای اسلامی، رایانه (کامپیوتر) و زبان انگلیسی و ریاضیات و علوم مدرن در آنها تدریس نمی‌شود و با بافت سنتی دینی اداره می‌شود. این دو مرکز، باعث شده است تا نوعی سستی را در ریشه کنی تفکر بنیادگرایی در افغانستان شاهد باشیم.
در سطح منطقه‌ای نیز نقش پاکستان را در اشاعه بنیادگرایی نباید فراموش کنیم.
بزرگ‌ترین چالشی که ما در سطح منطقه‌ای داشته‌ایم
فساد اداری توسعه زیرساخت‌ها را به تأخیر انداخت.
این بوده که کشورهای همسایه ما منافع متعارضی در داخل افغانستان دارند. یعنی نمی‌توان اجماعی منطقه‌ای بر سر استراتژی توسعه و ثبات در افغانستان ایجاد کرد. هند، چین، روسیه، ایران و پاکستان کشورهایی هستند که بیشترین قدرت را در منطقه دارند. همچنین کشورهای حوزه خلیج فارس و ترکیه - که رابطه عمیقی با افغانستان در سال‌های گذشته داشته‌اند-، همگی در تدوین استراتژی‌هایی که در قبال افغانستان تبیین می‌شود، ذی دخل بوده‌اند. اما این کشورها منافع و سیاست‌های متعارضی در افغانستان داشته‌اند که به ماهیت ساختاری و ایدئولوژیکی این کشورها برمی گردد. این کشورها بعضاً چالش‌هایی را هم در بیرون از موضوع افغانستان با یکدیگر دارند که باعث می‌شود نقش شان در افغانستان با تعارض‌هایی همراه باشد. عدم دسترسی به اجماع میان کشورهای منطقه‌ای دخیل در امور افغانستان باعث شده است تا نتوانیم به ثبات در داخل افغانستان دست یابیم. مهمترین مؤلفه در مورد پاکستان این است که این کشور به صورت مغرضانه و غیرصادقانه با قضیه افغانستان برخورد کرده است.

س - هم در دوره پرویز مشرف و هم زرداری؟
ج - در هر دو دوره. البته دولت آصف زرداری دولتی نوپا و نسبتاً دموکراتیک است و هنوز ISI (سازمان اطلاعات ارتش پاکستان) ید طولایی در چیدن مهره‌های شطرنج تحولات افغانستان دارد. واقعیتی که در هفت سال گذشته نادیده گرفته شده، این است که دخالت در افغانستان فلسفه وجودی و حیاتی پاکستان است. یعنی پاکستان بدون حضور در افغانستان می‌میرد.

س - شما دارید از مقوله هویت صحبت می‌کنید؟
ج - ببینید، ۶۱ سال قبل پاکستان کشوری بود که با یک سیستم ضعیف از کشوری قدرتمند جدا شد. این کشور ضعیف تازه استقلال یافته در یک رقابت استراتژیک اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و نظامی با هند قرار داشت و در موازنه قوا با هند ضعیف تر بود. به همین خاطر سیاستمداران پاکستان از ابتدا به دنبال عمق استراتژیکی می‌گشتند تا ضعف خود را برای ایجاد موازنه قوا با هند در منطقه جنوب آسیا جبران کنند. افغانستان بهترین منطقه بود که به عنوان عمق استراتژیک می‌توانست ضعف ساختاری پاکستان در برابر هند را به نحوی جبران کند. سیاستمداران پاکستان و کارشناسان سازمان اطلاعات ارتش این کشور همیشه به دنبال این بودند که با حضور و نفوذ در کشمیر – به عنوان یک عمق استراتژیک کوچک‌تر – و در افغانستان - به عنوان عمق استراتژیک بزرگتر - سیاست‌های پاکستان را در منطقه پویایی ببخشند. در ۶۱ سال گذشته این سیاست پیاده شده بوده و به‌ویژه از ۳۰ سال قبل بعد از حمله اتحاد جماهیر شوروی، جنبه‌های عملی این سیاست را به‌صورت واضح‌تری در افغانستان مشاهده می‌کنیم؛ و در این بین رشد تمایلات بنیادگرایانه هم ابزاری برای نفوذ در افغانستان بوده
طالبان اینک تبدیل به یک اندیشه شده است و نابود کردن یک اندیشه به تلاشی بیش از امروز نیاز دارد.
است.
پاکستان برای اینکه به یک انسجام درونی برسد، از یکسو باید با محیط بین‌المللی تعامل می‌کرد و از طرف دیگر با مشکلات داخلی خودش که از علاقمندی بنیادگرایان برای حضور در ساختار قدرت پاکستان نشات می‌گرفت، کنار می‌آمد. به جز در دوران ضیاءالحق که یک حکومت اسلامی متناسب با خواست اسلامگرایان تندرو برقرار بود در ۶۰ سال گذشته یک حکومت مقتدر اسلامی در پاکستان تشکیل نشده است؛ چیزی که فلسفه وجودی پاکستان بوده است؛ بنابراین طیف‌هایی از پاکستان و احزاب بنیادگرای آن همیشه برای سهم گیری در قدرت در مقابل دولت قرار داشته‌اند. از طرفی دولت اسلام‌آباد نمی‌خواست که به این گروه‌ها سهمی بسزا در قدرت داده شود. به همین خاطر تصمیم گرفتند که توانمندی احزاب بنیادگرا که اغلب در شمال پاکستان مستقرند، استخراج و به خارج از کشور صادر شود و درگیری‌های داخلی به حداقل کاهش پیدا کند. کشمیر و افغانستان دو منطقه‌ای بودند که می‌شد این توانمندی را به آنجاها منتقل کرد. به همین دلیل ما شاهد هستیم که در جهاد با شوروی، پاکستان سهم بسزایی داشت و اکثر احزاب بنیادگرای پاکستان در کنار مجاهدین افغان مشغول جهاد بودند. همچنین در کشمیر این فعالیت ادامه داشت. اما بعد از فروپاشی شوروی و خروج نیروهایشان از افغانستان، سیاست خارجی پاکستان در افغانستان با بحران معنا مواجه شد و دیگر توجیهی برای حضور مقتدرانه آن احزاب در افغانستان وجود نداشت؛ چرا که نیروهای شوروی خارج شده بودند.
 به همین دلیل چند سال بعد، رخوت پیش آمده در سیاست خارجی با پدید آمدن طالبان توسط پاکستان دوباره به پویایی رسید و سیاست خارجی این کشور در افغانستان احیا شد. دلیل آن نیز این بود که به هر حال عمق استراتژیک باید باقی می‌ماند. در این میان حضور در افغاستان از منظر پاکستان یعنی یک پشتوانه مثبت برای مقابله با هند است. پاکستان بدون نفوذ در افغانستان نمی‌تواند اقتدار و نفوذ منطقه‌ای خودش را در جنوب آسیا تثبیت کند؛ بنابراین طالبان هم که از بین رفت، دوباره باید تقویت می‌شد چون بنیادگرایی تنها راه نفوذ پاکستان در افغانستان است. مضافاً اینکه ما یک مشکل مرزی با پاکستان داریم. مقداری از سرزمین‌های شمالی پاکستان که سابقاً مربوط به افغانستان بوده و در سال ۱۸۹۳ میلادی با ترسیم خط تحمیلی «دیورند» از سوی انگلیس از سرزمین مادری جدا شده، کماکان مورد ادعای افغانستان است. حال برای اینکه افغانستان هیچ‌گاه ادعای این بخش را نکند، دولت اش باید ضعیف و همیشه مشغول مشکلات داخلی باشد؛ بنابراین پاکستان می‌خواهد تا همیشه بر دولت کابل نفوذ داشته باشد تا در کنار این هدف احزاب بنیادگرای خود را در داخل افغانستان مشغول نگه دارد. توجه جهانی به این واقعیت که نگاه پاکستان به افغانستان یک نگاه درازمدت است، در هشت سال گذشته چندان به چشم نیامد.
 به نظر من یکی از اساسی‌ترین سیاست‌هایی که غرب می‌توانست برای حل بحران افغانستان به آن توجه کند، تأکید بر حل بحران مرزی
نفوذ و قدرت قبایل چنان است که پرویز مشرف با قدرت نظامی و زرداری با مشروعیت مردمی اش نتوانست با آنها مقابله کند.
بین افغانستان و پاکستان بود. ریشه اغلب بحران‌های ما در این مسئله است. می‌توانستند افغانستان را مجاب کنند که این مرز را به رسمیت بشناسد و پاکستان را هم مجاب کنند که در قابل آن امتیازی به افغانستان بدهد. آن امتیاز این بود که یک گذر ترانزیتی یا یک دالان تجاری به افغانستان بدهند تا به دریای عمان دست پیدا کند و بتواند بندری در آنجا داشته باشد تا بدون تعرفه گمرکی اجناس را مستقیماً به خاک خود منتقل کند. این موضوع راه حل مناسبی برای فرونشاندن ریشه‌های تنش در افغانستان بود؛ چیزی که حتی در استراتژی جدید آمریکا نسبت به افغانستان هم نادیده گرفته شده است.

س - فکر می‌کنید دولت جدید پاکستان هم که با ضعف‌های کارآمدی و اقتدار مواجه است و ارتش در آن نفوذ دارد، باید در مرکز توجه آمریکا قرار بگیرد تا ریشه‌های بنیادگرایی خشک شود؟ آیا دوره زرداری می‌تواند شروع این تحولات باشد؟
ج - در زمان مشرف هم این اشتباه از سوی آمریکا در قبال پاکستان دیده شد. آن موقع هم بیش از ۱۱ میلیارد دلار در طول ۶ سال به پاکستان کمک شد تا دولت این کشور برای مبارزه با تروریسم تقویت شود. در استراتژی جدید آقای اوباما هم آمده است که سالانه در طول پنج سال و هر سال ۱٫۵ میلیارد دلار به پاکستان کمک شود. اما من اشتباه را در جای دیگری می‌دانم. متأسفانه نگاهی که در چند سال گذشته به پاکستان شده، نگاه اشتباهی بوده است. دولت آمریکا چه در دوران مشرف و چه دولت زرداری، از سیاست‌های پاکستان در قبال افغانستان آگاهی نداشته و تصور می‌رود که استراتژیست‌های آمریکایی شناخت دقیقی از سیاست خارجی و ماهیت حضور استراتژیک پاکستان در افغانستان و منطقه ندارند. همان‌طور که گفتم پاکستان بدون افغانستان می‌میرد؛ بنابراین باید جایگزین دیگری برای صدور بنیادگرایی و افراط گرایی برای پاکستان ایجاد کرد. باید به دنبال محمل دیگری گشت که از طریق آن نفوذ پاکستان در افغانستان تأمین شود؛ اما نه بر محمل بنیادگرایی. مسئله دیگر اینکه، هم دولت مشرف و هم زرداری، نه می‌توانند با قبایل بنیادگرا مخالفت کنند و نه علاقمند هستند. اینها ابزاری هستند که سیاست‌های پاکستان را در افغانستان و کشمیر عملی می‌کنند. نفوذ و قدرت قبایل چنان است که پرویز مشرف با قدرت نظامی و زرداری با مشروعیت مردمی اش نتوانست با آنها مقابله کند. صلحی که در منطقه سوات انجام شد، ناشی از ضعف دولت آقای زرداری و نیز نیاز دولت پاکستان به حمایت مناطق قبایلی بود؛ بنابراین هم عدم توانمندی در مبارزه با تروریسم و هم عدم تمایل به تأمین امنیت در افغانستان از سوی دولت پاکستان از دید دولتمردان آمریکایی پنهان مانده و یا آن را درک نکرده‌اند.
این مشکل ممکن است در درازمدت هم مرتفع نشود چرا که با بحث هویتی در ارتباط است.
به نظرم یکی از کلیدی‌ترین مسائلی که بین افغانستان و پاکستان وجود دارد و حل آن می‌تواند درصد عمده‌ای از تنش‌ها را کاهش دهد، بحران مرزی است. مرز فعلی باید به نحوی به رسمیت شناخته شود اما در مقابل آن امتیازی داده شود و آن اتصال افغانستان به دریای آزاد از طریق خاک پاکستان است.
-پایان بخش اول مصاحبه
کد مطلب: 7006
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل