​آینده نامعلوم روند صلح افغانستان در دولت بایدن

بابک جعفری
دولت جدید آمریکا درحالی کار خود را آغاز کرد که ضرب‌الاجل بهار ۱۴۰۰ مطابق توافق دولت ترامپ با گروه طالبان برای خروج کامل نیروهای آمریکایی از افغانستان نزدیک می‌شود اما آینده سیاسی و فرایند صلح در این کشور با ابهامات بیشتری رو به رو شده‌است.
تاریخ انتشار : دوشنبه ۶ دلو ۱۳۹۹ ساعت ۱۷:۴۴
​آینده نامعلوم روند صلح افغانستان در دولت بایدن
آغاز به کار جو بایدن به عنوان چهل و ششمین رئیس‌جمهوری آمریکا که در کشور افغانستان با حساسیت خاصی دنبال می‌شود، با واکنش‌هایی در افغانستان روبه‌رو شده‌است. بایدن سومین رئیس‌جمهور در آمریکا پس از اوباما و ترامپ است که با میراث دولت جرج دبلیو بوش در افغانستان رو به رو می‌شود، اما اکنون چالش‌های اصلی دولت بایدن ناشی از سیاست‌های دولت ترامپ از جمله توافق جنجالی سال گذشته با گروه طالبان است.

رویکرد دولت ترامپ شامل حفظ فشار نظامی بر شورشیان طالبان و همچنین تشدید تعامل‌های دیپلماتیک از جمله با پاکستان بود که منجر به مذاکرات مستقیم واشینگتن با گروه طالبان در سپتامبر ۲۰۱۸ تحت رهبری زلمی خلیل‌زاد از سوی آمریکا و ملابرادر از سوی طالبان و در نهایت توافق حوت/اسفند ۹۸ (فوریه ۲۰۲۰) بین آمریکا و طالبان شد.

توافق دولت سابق آمریکا با طالبان هرچند توافق کاملی نیست و انتقادهایی نیز از جمله در خصوص نادیده گرفتن دولت کابل و مشروعیت بخشیدن به طالبان برانگیخت، اما بر چهار محور اصلی متمرکز بود از جمله تعهد طالبان به جلوگیری از فعالیت گروه‌هایی مانند القاعده و داعش در خاک افغانستان، برنامه زمانی برای خروج نیروهای آمریکایی تا اوایل سال ۲۰۲۱ / بهار ۱۴۰۰، آغاز مذاکرات صلح بین دولت افغانستان با گروه طالبان و تعهد کاهش خشونت. در همین چهارچوب دولت و مقامات آمریکا و افغانستان بطور جداگانه بر لزوم آتش‌بس تأکید کرده‌اند.

هدف‌های مشخص شده در توافق ترامپ با طالبان، با هدف‌های دولت اوباما و مطالبی که بایدن در گذشته مطرح کرده‌است تفاوت زیادی ندارند، اما تاکتیک‌های اجرایی و مذاکراتی ترامپ جنجالی بوده و دردسر ساز شده‌است. بایدن بهار گذشته در یادداشتی در «فارن افرز» تأکید کرد که آمریکا باید «اکثریت بزرگ» نیروهای خود را از افغانستان خارج سازد و منافع خود را بصورت محدود حول موضوع «مقابله با تروریسم» تعریف کند.

ضرب‌الاجل خروج کامل نیروهای آمریکایی در حالی نزدیک می‌شود که سایر شروط توافق دولت ترامپ با طالبان از جمله کاهش خشونت و ایجاد نظم نوین سیاسی در افغانستان محقق نشده و به باور کارشناسان، سیاست‌های عجولانه و توییت‌های نابهنگام ترامپ با هدف‌های انتخاباتی تاحدی موجب مخدوش شدن فضای گفت‌وگوهای سیاسی و سوء استفاده‌های طالبان و ایجاد نگرانی‌هایی در افغانستان شده‌است. حتی برخی منابع آمریکایی از جمله اندیشکده شورای آتلانتیک هم در گزارشی اذعان کردند که سیگنال‌ها و اقدامات ترامپ موجب جسور شدن طالبان و تشدید عملیات نظامی از جمله ترورهای هدفمند مقامات، خبرنگاران و فعالان جامعه مدنی در افغانستان شده‌است.

 نشریه نیویورکر هم در گزارشی خاطرنشان کرد که توافق صلح ترامپ با طالبان تا الان عمدتاً به نفع طالبان بوده و این گروه حملات به نیروهای امنیتی دولت کابل را تشدید کرده‌است. بسیاری از مقامات دولتی نیز طالبان را مسئول موج ترورهای خبرنگاران و فعالان مدنی می‌دانند. همچنین برخی کارشناسان می‌گویند که خروج نیروهای آمریکایی و آزادی پنج هزار زندانی طالبان موجب تقویت نظامی طالبان و افزایش اعتماد به نفس این گروه شده‌است.

بازبینی دولت بایدن در توافق دولت ترامپ و هشدار طالبان دربارهٔ تصمیم‌های سخت

شورای امنیت ملی آمریکا روز جمعه تأیید کرد که «جیک سولیوان» مشاور امنیت ملی دولت جدید این کشور در تماس با «حمدالله محب» همتای افغان خود روشن ساخته که آمریکا قصد دارد توافق دولت ترامپ با طالبان را مورد بازبینی قرار دهد و بررسی کند که آیا طالبان به تعهدات خود پایبند بوده‌است یا خیر.

سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا گفت: سولیوان تأکید کرده که آمریکا با یک تلاش دیپلماتیک قوی و منطقه‌ای، از فرایند صلح حمایت خواهد کرد که هدف آن کمک به هر دو طرف برای رسیدن به یک حل و فصل سیاسی پایدار و عادلانه و آتش‌بس دائمی خواهد بود. به گفته این سخنگو، سولیوان دربارهٔ حمایت آمریکا برای محافظت از «دستاوردهای فوق‌العاده» زنان و دختران افغان هم گفت وگو کرده‌است.

خبر بازبینی دولت بایدن در توافق دولت سابق با طالبان چند روز پس از آن منتشر شد که «آنتونی بلینکن» نامزد وزارت خارجه دولت بایدن در جلسه استماع کمیته امور خارجی مجلس سنا گفته بود که دولت بایدن می‌خواهد «به این جنگ موسوم به «جنگ همیشگی» پایان بدهد» اما در عین حال می‌خواهد «برخی ظرفیت‌ها را برای برخورد با هرگونه ظهور مجدد تروریسم که در وهله اول موجب آمدن آمریکا به افغانستان شد، حفظ کند».

در حال حاضر تنها دو هزار و ۵۰۰ سرباز آمریکایی در افغانستان حضور دارند که پایین‌ترین تعداد نیرو از زمان آغاز مناقشه در ۲۰ سال پیش تا کنون است. طالبان پیشتر به برخی رسانه‌های غربی گفته بود که چنانچه تا بهار آینده تمام نیروهای خارجی از افغانستان خارج نشوند، این گروه مجدداً حملات به نیروهای بین‌المللی را آغاز خواهد کرد.

اما از سوی دیگر، گروه طالبان از دولت بایدن خواست به توافق دولت بایدن برای خروج نیروها از افغانستان احترام بگذارد. "محمد نعیم" از سخنگویان ارشد دفتر سیاسی طالبان در قطر گفت: اکنون باید گام‌هایی برای پایان دادن به جنگ - و نه طولانی کردن آن - برداشته شود و توافق مزبور (طالبان با دولت ترامپ) برای همین هدف بوده‌است. وی افزود: فقدان اجرای کامل این توافق می‌تواند بر فرایند جاری مذاکرات تأثیر بگذارد. خبرگزاری رویترز هم به نقل از یک مقام طالبان گزارش داده‌است که «اگر طرف آمریکایی به تعهداتش در خصوص خروج نیروهای این کشور از افغانستان پایبند نباشد، ناچار خواهیم بود تصمیم‌های سختی در این خصوص بگیریم.»

مقام‌های آمریکایی و افغانستانی حوت/اسفندماه سال گذشته (۲۹ فوریه ۲۰۲۰) اعلام کردند که آمریکا و متحدانش در ناتو نیروهایشان را طی ۱۴ ماه از افغانستان خارج خواهند کرد در صورتی که طالبان به تعهداتش بر اساس توافقی که در دوحه امضاء کرده پایبند باشد. پنج هزار زندانی گروه طالبان نیز براساس همین توافقنامه از زندان‌های دولت افغانستان آزاد شدند که اکنون دولت مدعی است شمار زیادی از آنها به میدان جنگ برگشته‌اند.

اکنون به نظر می‌رسد که دولت جدید آمریکا در نظر دارد موضع سخت‌تری در برابر طالبان اتخاذ کند و خروج بیشتر نیروها را به کاهش ملموس خشونت‌ها و پیشرفت عینی در مذاکرات سیاسی و همچنین تعهدات محکمی دربارهٔ عدم فعالیت گروه‌های تروریستی مانند القاعده در افغانستان مشروط سازد که البته این موضع به نوبه خود می‌تواند به سخت‌تر شدن مواضع طالبان در برابر طرف‌های خارجی و آشفتگی بیشتر در دورنمای سیاسی و فرایند صلح در افغانستان منجر شود.

در این حال منابع خبری در افغانستان اعلام کردند که زلمی خلیل‌زاد فرستاده ویژه آمریکا در امور صلح افغانستان، در دولت جدید آمریکا نیز به کارش ادامه می‌دهد. این رسانه‌ها خاطرنشان کردند که این یک حرکت معمولی نیست زیرا هر دولت تازه ای در چنین سمت‌هایی تغییر ایجاد می‌کند و افراد وابسته به خودش را منصوب می‌کند، اما اقدام دولت بایدن برای حفظ خلیل‌زاد در سمتش در حال حاضر نشان‌دهنده تعهد ابتدایی برای حفظ پایبندی آمریکا به توافق‌نامه صلح آمریکا با طالبان است. این در حالی است که در سفر اخیر خلیل زاد به کابل در روزهای پایانی دولت ترامپ، اشرف غنی رئیس‌جمهوری افغانستان حاضر به ملاقات با وی نشد.

درخواست پاکستان از بایدن برای پایبندی به خروج نیروها از افغانستان

این درحالی است که مذاکرات مستقیم بین دولت افغانستان و گروه طالبان در دوحه قطر ادامه دارد، اما پیشرفت زیادی حاصل نشده‌است. در هفته‌های اخیر خشونت و حملات بمب‌گذاری در نقاط مختلف افغانستان افزایش یافته و دولت کابل گروه طالبان را مسئول خشونت‌ها می‌داند. به گزارش شبکه الجزیره قطر، پاکستان تسهیل‌کننده مذاکرات بین افغان‌ها و همچنین گفت‌وگوهای آمریکا - طالبان بوده و اکنون از آمریکا خواسته که به توافق‌ها پایبند بماند.

شاه‌محمود قریشی وزیر امور خارجه پاکستان در گفت وگو با این شبکه خبری گفته که کشورش امیدوار به تعامل بیشتر با دولت جدید آمریکا است و همچنین از جو بایدن خواست که فرایند صلح افغانستان و خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان را پیگیری کند. قریشی افزود: به گمانم آنها (دولت بایدن) باید درک کنند که فرصتی در افغانستان وجود دارد و باید در ادامه کاری که آغاز شده استقامت کنند و مسائل را معکوس نکنند، بلکه کارها را به پیش ببرند زیرا پس از زمانی طولانی حرکت در مسیر درست را شروع کرده‌ایم.

دولت ترامپ رئیس‌جمهوری سابق آمریکا از طریق توافقی با طالبان در فوریه سال گذشته میلادی (حوت/اسفند ۹۸) خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان را شتاب بخشید و اکنون دو هزار و ۵۰۰ سرباز آمریکایی در افغانستان حضور دارند. مطابق توافق سال گذشته قرار است تمام نیروهای آمریکایی تا ماه آوریل (حمل/فروردین ۱۴۰۰) خارج شوند اما وزارت دفاع آمریکا بتازگی گفته که اگر خشونت‌ها در افغانستان فروکش نکند، خروج نیروها ممکن است به تعویق افتد.

در این حال وزیر امور خارجه پاکستان گفت: ما نگران هستیم زیرا احساس می‌کنیم که خشونت می‌تواند فضا را خراب کند. وی افزود: کارهای زیادی انجام داده‌ایم؛ ما برای ایجاد فضای تسهیل‌کننده فرایند صلح واقعاً عقب نشستیم. وزیر خارجه پاکستان در عین حال «خرابکارها» را مسئول خشونت‌ها در افغانستان دانست و گفت که آنها بازیگران داخلی آن کشور هستند که از اقتصاد جنگ سود برده‌اند و همچنین مدعی شد «عناصری از خارج وجود دارند که همانند ما دیدگاهی برای یک افغانستان با صلح و ثبات ندارند».

مردم افغانستان در بیم و امید روزهای دشوار و در آرزوی صلح و آرامش

رهبران افغان آغاز به کار جوبایدن را تبریک گفته و خواستار همکاری دولت بایدن برای صلح شده‌اند. اشرف غنی رئیس‌جمهور افغانستان ساعاتی پس از مراسم سوگند جو بایدن، در پیامی توییتری از یک مشارکت تازه با ایالات متحد آمریکا سخن گفت و افزود که افغانستان در کنار هم‌پیمان راهبردی‌اش ایستاده‌است. عبدالله عبدالله رئیس شورای عالی صلح افغانستان نیز گفته‌است که مشتاقانه منتظر همکاری‌های دولت بایدن دربارهٔ صلح، ثبات و حقوق‌بشر است.

چهره‌های سیاسی در افغانستان نیز با نگرانی مترصد مواضع و اقدامات دولت جدید در آمریکا هستند. رحمت‌الله نبیل رئیس پیشین امنیت ملی افغانستان گفته‌است: «تا به حال موضع جدید ایالات متحده آمریکا روشن نیست. ممکن است حرف‌هایی از هر دو طرف گفته شود اما تا وضعیت روشن نشود و سیاست دولت جدید در قبال افغانستان و بحث صلح معلوم نشود، گمان می‌کنم که همین وضعیت به همین شیوه دوام خواهد یافت.» عتیق‌الله بریالی معاون پیشین وزارت دفاع ملی افغانستان نیز گفت: «احتمالأ تیم جدید به تعاملات منطقه‌ای بپردازد که بخت فشار بر طالبان و پاکستان را بیشتر سازد و در آن صورت این امید می‌تواند شکل بگیرد که صلح یا مذاکرات منتج به یک وضعیت غیرجنگی شود.»

در همین حال بنا به گزارش رسانه‌های آمریکایی، انتظار می‌رود که تیم سیاست خارجی دولت جدید آمریکا همچنین این پیام را به رهبران کابل منتقل کنند که آمریکا چک سفیدی به کابل نخواهد داد بلکه تداوم حمایت‌های مالی و نظامی واشینگتن منوط به تشدید تلاش‌ها برای یافتن یک راه حل سیاسی خلاقانه و پایان خصومت‌ها خواهد بود. در این میان رهبران دولت افغانستان و همچنین مخالفان و فعالان مدنی و رسانه‌ها در کابل باید بر اختلافاتی که موجب مخدوش شدن توانایی دولت برای مذاکرات مؤثر و تحقق اصلاحات ضروری امنیتی و حکومتی شده‌است، فائق آیند.

در این حال مردم افغانستان خاطره بدی از اظهارات بایدن هم دارند. به گزارش برخی رسانه‌های آمریکا از جمله «سی ان اس نیوز» بایدن در اواخر سنبله/شهریورماه ۹۸ در جریان یک مناظره انتخاباتی مدعی شد که افغانستان سه کشور متفاوت است که نمی‌توان آنها را در کنار هم قرار داد. بایدن در جریان مناظره نامزدهای حزب دموکرات انتخابات ریاست جمهوری آمریکا با بیان این ادعا همچنین گفت که کشور پاکستان کنترل سه استان شرقی افغانستان را در دست دارد. وی همچنین پیشنهاد کرد که نیروهای آمریکایی از افغانستان خارج شوند و پاکستان پایگاه‌هایی در اختیار آمریکا قرار دهد تا از آنجا اطمینان حاصل شود که تروریست‌ها بار دیگر از خاک افغانستان برای حمله به آمریکا استفاده نخواهند کرد.

بر اساس گزارش این رسانه‌ها، بایدن با بیان اینکه با افزایش نیروها در افغانستان (در زمان اوباما) مخالف بوده‌است، گفت: معنی اعزام نیروی ما به افغانستان این بود که می‌خواهیم این کشور را یکپارچه نگاه داریم اما این کشور را نمی‌توان یکپارچه نگاه داشت. این (افغانستان) سه کشور متفاوت است که پاکستان سه استان آن در مالکیت خود دارد و (شبکه تروریستی) «حقانی» آن را اداره می‌کند. به گزارش رسانه‌های آمریکایی، این اظهارات بایدن یادآور اظهارات مشابهی در حدود یک دهه پیش دربارهٔ عراق است. بایدن که در آن هنگام عضو مجس سنای آمریکا بود طرفدار تجزیه عراق به سه منطقه خودمختار شیعه، سنی و کردنشین بود. بایدن از طراحان قطعنامه غیرالزام آوری در این زمینه بود که به تصویب سنا هم رسید اما سفارت آمریکا در بغداد هشدار داد هرگونه تلاشی برای تجزیه عراق موجب خشونت و خونریزی بیشتر خواهد شد.

اکنون مردم و مقامات افغانستان منتظرند تا ببیند دولت بایدن در عمل چه رویکردی در قبال صلح افغانستان و مذاکرات با طالبان در پیش خواهد گرفت. «رینا امیری» از کارشناسان امور افغانستان در وزارت امور خارجه دولت اوباما به نیویورکر گفت که «دولت ترامپ بطور یکجانبه امتیازات زیادی داده، بدون اینکه امتیاز معناداری از طالبان بگیرد». وی گفت: دولت بایدن با متوقف کردن خروج بیشتر نیروها و مشروط کردن آن به مذاکرات همراه با حسن نیت طالبان، می‌تواند بختی برای پیشرفت مذاکرات صلح ایجاد کند.

«ولی نصر» استاد دانشگاه جانز هاپکینز آمریکا که در دولت اول اوباما درخصوص افغانستان و پاکستان تلاش کرده‌است نیز ابراز تردید کرد که مذاکرات جاری منجر به صلح و ثبات شود. وی هشدار داد که طالبان از خواسته‌های سیاسی خود کوتاه نیامده و بر این گمان است که آمریکا می‌خواهد از افغانستان دست بشوید و برود و در این شرایط شکست مذاکرات در غیبت نیروهای خارجی منجر به جنگ داخلی چندجانبه، هرج و مرج و بحران انسانی همانند دهه ۱۹۹۰ میلادی در افغانستان خواهد شد.

از سوی دیگر، دولت کابل همچنان امیدوار است بایدن مسیر ترامپ در تعامل با طالبان را ادامه ندهد و به اتحاد به اصطلاح استراتژیک خود با دولت افغانستان بازگردد، اتحادی که مبنای آن را حمایت گسترده نظامی، سیاسی و مالی آمریکا از دولت افغانستان تشکیل می‌دهد و توافق آمریکا و طالبان که در دوره ترامپ به دست آمد در آن هیچ جایگاهی ندارد.

این درحالی است که آغاز مذاکرات دولت کابل و طالبان هر چند پیشرفت قابل ملاحظه‌ای نداشته، اما در صورت اتخاذ رویکرد واقع‌بینانه و یک دیپلماسی چندجانبه و رویکرد صحیح منطقه‌ای از سوی دولت بایدن می‌تواند افق‌های تازه‌ای را پیش روی صلح و ثبات در افغانستان و منطقه بگشاید.
در همین حال، بنا به گزارش رسانه‌های افغانستان، شهروندان این کشور هم انتظار دارند که دولت جدید در واشینگتن به پیشرفت روند صلح افغانستان کمک کند. اکنون در شرایطی که دولت جدید آمریکا وعده بازبینی و بررسی توافق دولت سابق با طالبان را داده و طالبان نیز به نوبه خود هشدارهایی را مطرح کرده‌است، مردم افغانستان همچنان در بیم و امید روزها و ماه‌های آینده و با این سؤال رو به رو هستند که آیا سرانجام پس از ۲۰ سال صلح و آرامش در این کشور جنگزده برقرار خواهد شد؟
کد مطلب: 95370
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل