رمزگشایی از راهبرد ایالات متحده در غرب آسیا با هدف رسیدن به چشم‌اندازی دربارهٔ زمان و نحوه برچیده شدن پایگاه‌های نظامی پنتاگون در بین‌النهرین

اخراج یا خروج آمریکا از عراق؟

محمود نورانی
سیاست خارجی آمریکا در عراق در دوره ترامپ برآیندی از اهداف و منافع راهبردی و بلندمدت آمریکا و نگرش‌ها و دیدگاه‌های خاص تیم ترامپ بوده‌است. با این حال، به مرور زمان، برخی دیدگاه‌های شخصی ترامپ مانند بهره‌برداری از منابع نفتی عراق کنار گذاشته شده و نگاه دولت آمریکا به این کشور بر اساس اهداف راهبردی و کلان شکل گرفته‌است.
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۸ عقرب ۱۳۹۹ ساعت ۱۰:۱۵
اخراج یا خروج آمریکا از عراق؟
سیاست خارجی آمریکا در عراق در دوره ترامپ برآیندی از اهداف و منافع راهبردی و بلندمدت آمریکا و نگرش‌ها و دیدگاه‌های خاص تیم ترامپ بوده‌است. با این حال، به مرور زمان، برخی دیدگاه‌های شخصی ترامپ مانند بهره‌برداری از منابع نفتی عراق کنار گذاشته شده و نگاه دولت آمریکا به این کشور بر اساس اهداف راهبردی و کلان شکل گرفته‌است.
با چشم‌انداز تغییر رئیس‌جمهور در کاخ سفید اگر بخواهیم جهت‌گیری کلی سیاست‌های آمریکا در عراق را در این ۲ سطح نشان دهیم، می‌توانیم به مقابله با نفوذ ایران در عراق و محدود کردن شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی و امنیتی نزدیک به ایران در عراق و همچنین ممانعت از تبدیل شدن عراق به عضو مؤثری از ائتلاف‌های منطقه‌ای ایران و به صورت خاص محور مقاومت اشاره کنیم اما به‌رغم تلاش‌های تقابلی و موازنه‌جویانه بغداد، واشینگتن از عمق روابط و نفوذ ایران در عراق آگاه است و نقش متعادل عراق در سیاست منطقه‌ای را تا حد زیادی پذیرفته‌است.
یکی از مهم‌ترین خبرهای منطقه غرب آسیا در چند ماه گذشته، برگزاری دور اول گفت‌وگوهای راهبردی میان هیئت‌های آمریکایی و عراقی بعد از گذشت چند سال از نشست‌های تصمیم‌گیری دربارهٔ خروج آمریکاییان از خاک عراق بود. در پی آغاز این دور از گفت‌وگوها میان دو طرف، هیئت‌های آمریکایی و عراقی بیانیه مشترکی را صادر کردند. دولت‌های آمریکا و عراق در این بیانیه مشترک بر تعهد خود نسبت به خروج قطعی نظامیان آمریکایی از عراق تأکید کردند. ۲ طرف در بیانیه مذکور اعلام کردند ایالات متحده به دنبال ایجاد پایگاه‌های دائمی یا حضور نظامی دائمی در عراق نخواهد بود. ۲ طرف همچنین توافق کردند ایالات متحده طی ماه‌های آینده کاهش حضور نظامی خود در عراق را ادامه خواهد داد. مصطفی الکاظمی، نخست‌وزیر عراق نیز بلافاصله بعد از انجام مذاکرات اولیه در نشست خبری تأکید کرد مذاکرات بغداد_ واشینگتن دستاورد بزرگی برای عراق است. یک منبع دولتی به خبرگزاری رسمی عراق (واع) گفت: «الکاظمی تأکید دارد گفت‌وگوی راهبردی، در درجه نخست بر اصل حاکمیت و منفعت عراق متمرکز شده‌است». نخست‌وزیر عراق با بیان اینکه در این مذاکرات «موفق شدیم نتایج مهمی به دست آوریم»، خاطرنشان کرد: در این مذاکرات بر خروج همه نیروهای آمریکایی از عراق و برچیده شدن تمام پایگاه‌های این کشور تأکید شد.
به نظر می‌رسد بغداد در حالی می‌خواهد این مذاکرات را به اتمام برساند که در پیش‌زمینه ذهنی خود مذاکرات ۲۰۰۸ را دارد که منجر به ۲ توافقنامه مهم شد؛ یکی توافقنامه نظامی که به خروج ارتش اشغالگر آمریکا از عراق در اواخر ۲۰۱۱ انجامید و دیگری توافقنامه راهبردی.
گزارش حاضر سعی بر آن دارد با رفتارشناسی ایالات متحده آمریکا و عراق دربارهٔ بحث خروج ایالات متحده آمریکا از کشور عراق به رمزگشایی از اقدامات این کشور دربارهٔ تصمیم بر کاهش نیروهای نظامی و در عین حال برچیدن تعدادی از پایگاه‌های نظامی خود در خاک عراق پرداخته و پیامدهای حاصل از این تصمیم و عملیاتی کردن آن را ارزیابی کند.

* مروری بر تحولات اخیر غرب آسیا بویژه عراق
باید اذعان کرد غرب آسیا وارد فاز تازه‌ای شده‌است. معادلات به قدری پیچیده و سریع در حال پردازش است که قوه تحلیل را از تحلیلگران ربوده‌است. هر روز شاهد یک خبر و تنش تازه در سطح منطقه غرب آسیا هستیم اما وقتی آنها را مانند صفحه شطرنج کنار هم می‌چینیم، به فرضیه‌های تازه‌ای می‌رسیم که نوید یک تحول جدید را می‌دهد. آنچه مسلم است وقوع ناآرامی در مثلث عراق، لبنان و ایران از مهم‌ترین تحولات در طول چندین سال گذشته بویژه در یک سال اخیر است. تعدادی از قدرت‌های بزرگ و کشورهای منطقه در جریان این ناآرامی‌ها تلاش‌شان بر این بود وضعیت را به نحوی تغییر دهند که دیگر ایران معمار منطقه نباشد و مهندسی منطقه در دست غرب قرار بگیرد که برای تحقق این مسئله تاکنون هزینه‌های فراوانی پرداخته شده‌است. با رصد رفتار امنیتی ایالات متحده در مناطقی همچون جنوب غرب آسیا و همچنین حوزه مدیترانه با توجه به رفع خطر تروریسم پیش‌بینی می‌شد شاهد ثبات بیشتری در این منطقه باشیم ولی می‌بینیم با توجه به بعضی رویکردها و مداخلات مرموز دولت مزبور و برخی کشورهای دیگر از جمله در موضوع ترور شهید سردار سلیمانی و ابومهدی المهندس، همچنین شروع دنباله‌دار بعضی اعتراضات و تظاهرات مردمی و ایجاد شکاف‌های پنهان در این جوامع، ناامنی در منطقه افزایش پیدا کرده‌است، چنان‌که در حال حاضر از غرب آسیا به عنوان نقطه ناامن جهان یاد می‌شود.
در حال حاضر حساسیت‌ها در میان ملت و جریان‌های سیاسی این کشور دربارهٔ حضور نامشروع نیروهای اشغالگر آمریکایی افزایش بیشتری یافته‌است. به همین دلیل حملات گسترده‌ای از سوی جریان‌های مختلف عشایری و نیروهای مقاومت علیه استقرار و حضور نیروهای نظامی ایالات‌متحده در عراق شدت گرفت و موجب شد تقابل فیزیکی بین نیروهای آمریکایی و مردم شکل بگیرد.
بلافاصله پس از شهادت سپهبد سلیمانی، پارلمان عراق تحت فشار افکار عمومی، طرحی را به تصویب رساند که به موجب آن نیروهای آمریکایی باید در یک فرایند زمانی یک ساله از عراق خارج شوند. به همین دلیل شرط قبول نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، خروج نیروهای آمریکایی از عراق بود. از این رو، الکاظمی با استقرار در حکومت عراق تعهد داد به این مصوبه مجلس احترام بگذارد. از همان زمان گفت‌وگوهای راهبردی میان دولت عراق و آمریکا آغاز شد و سفر نخست‌وزیر عراق به واشینگتن نیز در این چارچوب قرار داشت. در واقع، الکاظمی از دونالد ترامپ خواسته‌است به سرعت نیروهای خود را از خاک این کشور خارج کند، زیرا احتمال بروز درگیری شدید بین مردم و سربازان آمریکایی بسیار افزایش یافته‌است. به عبارتی، خروج ۲ هزار نفر از نیروهای آمریکایی مقدمه‌ای بر خروج کامل این نظامیان از عراق خواهد بود. در این میان، نکته قابل توجه این است که آمریکایی‌ها پیش‌بینی کرده‌اند به دلیل نفوذ نیروهای ایرانی در عراق، این احتمال وجود دارد مردم این کشور در تقابل با نظامیان آمریکایی قرار بگیرند. از همین رو است که در وضعیت فعلی، آمریکا روی ۲ نقطه این خاک سرمایه‌گذاری کرده‌است؛ نقطه نخست، اقلیم کردستان است که ممکن است در آینده نقطه تمرکز نیروهای آمریکایی باشد و نقطه دوم، سوریه در شرق فرات است که در حال حاضر ۲ هزار تفنگدار دریایی آمریکایی در این کشور حضور فیزیکی دارند و امکان اینکه این نیروها در سوریه و شمال عراق باقی بمانند، وجود دارد اما به هر حال به دلیل احتمال تحمیل هزینه سنگین انسانی بر آمریکا از حضور در خاک عراق، خودشان نیز به این نتیجه رسیده‌اند نباید بیش از این در تقابل با نیروها و مردم عراق قرار بگیرند.

* سردرگمی در دوران گذار
در سال‌های اخیر، نوسانات بسیاری در استراتژی آمریکا در غرب آسیا اتفاق افتاده‌است. از زمان عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی از عراق در سال ۲۰۱۱، استراتژی این کشور در غرب آسیا وارد دوره تحول شده‌است و می‌توانیم بگوییم تا حدودی استراتژی آن به «موازنه فرامرزی» بازگشته است. اقدامات استراتژیک قبلی مانند مداخله نظامی در مقیاس بزرگ و صدور دموکراسی خاتمه یافته‌است. در طول یک دهه گذشته، اهمیت منافع مهم آمریکا در غرب آسیا تغییر کرده و اهداف استراتژیک آن در این منطقه کاهش یافته‌است. با تغییر اوضاع در غرب آسیا و سیاست داخلی آمریکا، ۳ روش اصلی بازدارندگی نظامی، کمک به متحدان و مذاکرات صلح برای دستیابی به اهداف استراتژیک در غرب آسیا به وضوح به شکست انجامیده‌است.
در طول جنگ سرد، آمریکا سیاست «موازنه فرامرزی» را در غرب آسیا به اجرا می‌گذاشت که در قالب آن، از سویی برای حوزه نفوذ با اتحاد جماهیر شوروی رقابت می‌کرد و از طرف دیگر مستقیماً درگیر جنگ نبود. پس از پایان جنگ سرد، آمریکا استراتژی مداخله مستقیم نظامی را در غرب آسیا به اجرا گذاشت، ۲ جنگ منطقه‌ای در مقیاس بزرگ را شروع کرد و «برنامه دموکراسی خاورمیانه بزرگ» را پیش می‌برد. با عقب‌نشینی سربازان آمریکایی از عراق در سال ۲۰۱۱، استراتژی آمریکا در غرب آسیا وارد دوره جدیدی یعنی دوره تحول استراتژیک شده‌است. از زمان ورود به دوره گذار، استراتژی آمریکا در غرب آسیا با ناهماهنگی‌هایی همراه بوده که متحدان خود را با ضرر مواجه و دنیای خارج را سردرگم کرده‌است. اوایل دوره اوباما، استراتژی آمریکا در غرب آسیا تداوم الگوی گذشته بود اما پس از ظهور بهار عربی در سال ۲۰۱۱، آمریکا به‌طور فعال از «انقلاب» کشورهای غرب آسیا حمایت کرد که منجر به تنش‌های بی‌سابقه‌ای در کشورهای عربی شد. سال ۲۰۱۱ تمام نیروهای آمریکایی از عراق عقب‌نشینی کردند اما سال ۲۰۱۴ اوباما مجدداً نیروهای زمینی کشورش را به عراق اعزام کرد. در زمان ترامپ، استراتژی آمریکا برای غرب آسیا غیرقابل توصیف و ناپایدار بوده‌است. برای مثال، زمانی که ژوئن ۲۰۱۷ عربستان سعودی روابط خود را با قطر قطع کرد، آمریکا بین حمایت از عربستان سعودی و کمک به قطر مانده بود. همچنین دسامبر ۲۰۱۸ ترامپ برنامه‌های خود را برای خروج نیروهای خود از سوریه اعلام کرد، در حالی که «جیمز متیس» وزیر وقت دفاع آمریکا مخالفت خود را با وی ابراز و با عصبانیت استعفا کرد.
 سال ۲۰۱۹ ترامپ خبر خروج سربازان آمریکایی از سوریه را اعلام کرد اما قانون‌گذاران جمهوری‌خواه و دموکرات آمریکا با این تصمیم به مخالف برخاستند و ارتش آمریکا در سوریه برای محافظت از میادین نفتی باقی ماند. ژانویه ۲۰۲۰ نیز ارتش آمریکا مستقر در عراق طرحی را برای عقب‌نشینی نیروهای خود ترسیم کرده بود اما بعداً آن را تکذیب کرد.
نوسانات فوق نشان می‌دهد استراتژی آمریکا در غرب آسیا در حال تعدیل و تحول عمیق است.

* خروج آمریکا از عراق؛ بنیان‌ها و علت‌ها
بررسی دقیق‌تر روند ورود و حضور آمریکایی‌ها پس از سقوط رژیم بعث در عراق روشن می‌کند این حضور هر چند با چهره نظامی بوده اما در این مدت آمریکایی‌ها به شکل‌های مختلفی سعی در تثبیت حضور خود در این کشور داشته‌اند. در واقع برای تحقق هدف خارج کردن آمریکایی‌ها از عراق باید شکل‌های مختلف حضور آنان در این کشور را شناخت و بر اساس آن اقدام کرد.
 حضور آمریکا در عراق را می‌توان در یک دسته‌بندی کلی به ۳ شکل نظامی، دیپلماتیک و امنیتی- اقتصادی تقسیم کرد.
تصور غالب از حضور آمریکا در عراق، شکل نظامی آن است و به این دلیل عمده تحلیل‌های ارائه شده نیز بر همین مبنا مطرح می‌شود. در حالی که حضور دیپلماتیک و امنیتی- اقتصادی آمریکا در عراق نیز بسیار راهبردی و حائز اهمیت است.

* نفوذ نظامی آمریکا در عراق
حضور نظامی آمریکا بویژه بعد از سفر اخیر و شبانه رئیس‌جمهور این کشور به عراق و دیدار با سربازان آمریکایی در پایگاه عین‌الاسد در غرب عراق و اعلام رسمی وی مبنی بر اینکه «آمریکا قصد ندارد نیروهای نظامی خود را از عراق خارج کند»، مجدداً مورد توجه بسیاری از رسانه‌ها قرار گرفت. در حالی که پیش از آن حضور نظامیان آمریکایی در عراق به شکل رسمی مورد تأیید قرار نمی‌گرفت اما با سفر ترامپ روشن شد آمریکا قصد دارد همچنان حضور نظامی خود در عراق را حفظ کند.
همزمان با تصمیم آمریکا برای خارج کردن نظامیان خود از سوریه، خبرهای متعددی از انتقال و استقرار این نظامیان در عراق و احداث چند پایگاه نظامی دیگر در این کشور منتشر شد. دی‌ماه سال گذشته یکی از منابع اقلیم کردستان در گفت‌وگو با شبکه ماهواره‌ای العربیه از قصد آمریکا برای ایجاد یک پایگاه نظامی جدید در استان اربیل واقع در شمال این کشور خبر داد. در خبر دیگری به نقل از یک عضو استانداری الانبار عراق، از قصد آمریکا برای ساخت ۲ پایگاه نظامی جدید در غرب این کشور، حدود ۱۰۰ کیلومتری مرز سوریه، پرده برداشته شد.
رسانه‌های مختلف به نقل از «عامر الفایز» نماینده پارلمان عراق، در پی انتشار خبر تماس تلفنی «مایک پمپئو» وزیر خارجه آمریکا با «عادل عبدالمهدی» نخست‌وزیر وقت عراق اعلام کردند وزیر خارجه آمریکا در این گفت‌وگو اعلام کرده آمریکا خواستار افزایش حضور نظامی در عراق در مقابل تمدید معافیت عراق از تحریم‌های تحمیلی علیه ایران برای مدت ۳ ماه دیگر است.

* نفوذ دیپلماتیک آمریکا در عراق
با وجود اهمیت حضور نظامی آمریکا در عراق اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، نحوه حضور دیپلماتیک این کشور است. جلوه ظاهری حضور دیپلماتیک آمریکا در عراق، سفارتخانه این کشور در بغداد است که وسعت آن به ۴۲۰ هزار متر مربع می‌رسد و بر اساس آخرین گزارش‌ها ۵ هزار کارمند در آن مستقر هستند. بر اساس خبرهای منتشر شده تعداد کارمندان این سفارتخانه در سال ۲۰۱۲ به بیش از ۱۶ هزار نفر هم می‌رسید. سفارتخانه آمریکا در بغداد طبق برآوردهای انجام شده با مبلغی حدود ۷۵۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۲ به بهره‌برداری کامل رسید که در سال‌های پس از آن مخارج زیرساختی این سفارتخانه به بیش از یک میلیارد دلار هم افزایش یافت. در این سفارتخانه بخش‌های مختلفی همچون نیروگاه برق، مرکز تصفیه فاضلاب، سالن‌ها و زمین‌های ورزشی و چندین مجتمع مسکونی ویژه کارکنان احداث شده‌است.
سفارتخانه آمریکا در بغداد- که بزرگ‌ترین سفارت این کشور در جهان محسوب می‌شود- از دومین سفارت بزرگ آمریکا که در ایروان ارمنستان قرار دارد، ۵ برابر و از سومین سفارت بزرگ این کشور که در پکن مستقر است، بیش از ۱۰ برابر وسیع‌تر است.
علاوه بر این سفارتخانه، آمریکا در ۶ ژوئیه ۲۰۱۸ به‌طور رسمی احداث کنسولگری ۲۰ هکتاری خود در اربیل عراق را آغاز کرد. این کنسولگری که بزرگ‌ترین کنسولگری آمریکا در جهان محسوب می‌شود قرار است تا سال ۲۰۲۲ به بهره‌برداری برسد. پیش از این آمریکا از سال ۲۰۰۷ در اربیل کردستان دفتر دیپلماتیک دایر کرده بود.
کنسولگری آمریکا در بصره نیز هر چند از نظر وسعت مورد توجه نیست اما نقش ویژه‌ای در هدایت تنش‌ها و اغتشاشات سال‌های اخیر در این استان بر عهده داشته و از طریق شبکه‌سازی و ارتباط با فعالان مجازی این استان به دنبال تفرقه‌افکنی میان شیعیان جنوب عراق و بویژه میان ۲ ملت ایران و عراق بوده‌است.
غیر از مراکز رسمی دیپلماتیک آمریکا در عراق، مرکز پشتیبانی دیپلماتیک بغداد نیز که در بخش غربی فرودگاه بین‌المللی بغداد استقرار دارد، متعلق به وزارت خارجه آمریکاست که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌است. این مرکز ظاهراً دیپلماتیک که وسعت آن بیش از ۱۰۰ هکتار (بیش از ۲ برابر وسعت سفارت آمریکا در بغداد) است، دارای باند فرودگاه، چندین هواپیما، ساختمان‌های اداری و حدود ۱۷۰۰ کارمند است. نقش اصلی این مرکز طبق آنچه در رسانه‌های بین‌المللی ذکر شده، محل استقرار نیروهای تأمین امنیت و پشتیبانی از مراکز دیپلماتیک آمریکا بویژه سفارت بغداد است.
این زیرساخت و تجهیزات عظیم قطعاً برای انجام امور معمول دیپلماتیک نیست و کارکردهای مختلف سیاسی، نظامی، فرهنگی و اقتصادی فراوانی برای آمریکا در عراق دارد. از جمله تلاش‌های سیاسی مستمر آمریکا در عراق، تحت فشار قرار دادن جریان‌های سیاسی و دولت این کشور برای حصول نتیجه مطلوب خود در انتخابات پارلمان این کشور است.

* نفوذ امنیتی- اقتصادی آمریکا در عراق
آمریکا در قالب شرکت‌های دولتی، خصوصی و چندملیتی حضور چشمگیری در سطوح مختلف اقتصادی و امنیتی عراق پیدا کرده و از این طریق به دنبال تسلط بر گلوگاه‌های حساس و راهبردی این کشور است. شرکت‌های چندملیتی نفتی آمریکایی در همان سال‌های ابتدایی سقوط رژیم بعث وارد این کشور شده و با امضای قراردادهای مختلف با دولت عراق، چتر خود را بر سر چاه‌های نفت این کشور باز کردند.
به عنوان مثال شرکت «اکسون موبیل» آمریکا که ریاست آن را در سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ «رکس تیلرسون» وزیر سابق خارجه آمریکا بر عهده داشت، در سال‌های ابتدایی حمله آمریکا به عراق، وارد این کشور شده و کماکان در میادین مختلف آن مستقر است. سیاست اصلی این شرکت‌ها در طول سال‌های متمادی حضور در عراق نیز جلوگیری از رشد مطلوب ظرفیت داخلی صنعت نفت عراق بوده به طوری که روند پالایش نفت در این کشور همواره پایین نگه داشته شده‌است.
اما نمونه دیگری از نفوذ آمریکا در عراق، حضور شرکت‌های به ظاهر خصوصی آمریکایی در بخش تأمین امنیت مراکز راهبردی عراق، همچون جاده، فرودگاه، مراکز سیاسی و… است. یکی از این موارد مربوط به شرکت آمریکایی Olive Group است. این شرکت یکی از زیرمجموعه‌های هلدینگ Constellis بوده که خود Constellis یکی از واحدهای منشعب شده از شرکت «بلک‌واتر» (Blackwater) آمریکاست. شرکت بلک‌واتر در عراق به واسطه کشتار غیرنظامیان و شخصیت‌های مختلف عراقی، سابقه سیاهی در دوره حضور مستقیم خود در عراق دارد.
شرکت Olive Group در ۶ استان عراق در بخش‌های خدمات امنیتی، لجستیک، نظارت و بررسی وضعیت امنیتی و حفاظت از شرکت‌های بزرگ بویژه شرکت‌های چندملیتی نفتی نیز فعالیت دارد. قرارداد تأمین امنیت و نگهداری جاده بین‌المللی بغداد- طربیل (مرز عراق و اردن و سوریه) به طول ۵۷۵ کیلومتر در سال ۲۰۱۷ و قرارداد تأمین امنیت فرودگاه‌های بین‌المللی نجف و بغداد ۲ نمونه از قراردادهای مهم این شرکت در عراق است. وجه مشترک عمده قراردادهای این شرکت، گلوگاه بودن نقاطی است که در آن حضور پیدا می‌کند که از این طریق بتواند اشراف و تسلط کافی بر اطلاعات حساس عراق به دست آورد.
کد مطلب: 94638
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل