سایه رقابت هند و پاکستان بر چگونگی روابط با افغانستان

برخی‌ها می‌پندارند که عامل اصلی تیرگی روابط پاکستان و افغانستان به مسئلهٔ تاریخی خط دیورند پیوند خورده است؛ ولی این متغیر، وام‌دار جنگ سرد است که پاکستان به عنوان کشور نوبنیاد بر جغرافیای فقیر و چندپاره‌ای شکل یافته بود که بر تمامیت ارضی‌اش مسلط نبود.
تاریخ انتشار : شنبه ۲۲ عقرب ۱۳۹۵ ساعت ۱۰:۴۰
سایه رقابت هند و پاکستان بر چگونگی روابط با افغانستان
مقدمه
برخی‌ها می‌پندارند که عامل اصلی تیرگی روابط پاکستان و افغانستان به مسئلهٔ تاریخی خط دیورند پیوند خورده است؛ ولی این متغیر، وام‌دار جنگ سرد است که پاکستان به عنوان کشور نوبنیاد بر جغرافیای فقیر و چندپاره‌ای شکل یافته بود که بر تمامیت ارضی‌اش مسلط نبود. در حالی‌که این کشور پس از جنگ سرد حوزه بازی‌اش را در گستره رود آمو و آسیای میانه تعریف کرده است. هرچند این نگرش در سال‌های نخست حضور جامعه جهانی و با شکست رژیم طالبان در افغانستان به حداقل رسید، ولی هیچ‌گاه تغییر بنیادی نکرد. از همین‌رو این کشور اغلبا مرزهای شمالی‌اش را فراتر از امتداد دیورند می‌پندارد. کنسولگری‌های هند را در ننگرهار و قندهار چالشی فراراه نفوذ به سمت دروازه‌های شمالی‌اش می‌داند. از سوی دیگر تسلط بر منابع آبی افغانستان را که از کوه‌پایه‌های هندوکش سرچشمه می‌گیرد، در پیش‌شرط‌های همکاری با حکومت کابل عنوان می‌کند. از همین‌جاست که متغیرهای واگرایی هند و پاکستان، چگونگی نفوذ پاکستان بر آسیای مرکزی و تسلط بر منابع آبی افغانستان، از اولویت خط دیورند فرو کاسته است. چون دولت پاکستان بر مناطق پشتون‌نشین سرزمینش اشراف دارد و ادعاهای برخی سیاست‌مداران افغان را در نپذیرفتن خط دیورند جدی نمی‌پندارد. چون می‌داند اکنون پشتون‌های آن‌سوی دیورند خویش را پاکستانی‌تر از پنجابی‌ها و سندی‌های می‌دانند.

منشاهای واگرایی منطقه جنوب آسیا
منازعات جغرافیایی، تفاوت‌های هویتی و ارزشی میان دولت‌های منطقه جنوب آسیا از عوامل اصلی رقابت و تنش پنداشته می‌شود و این منطقه بیشتر از همه مناطق جهان کانون تفاوت‌ها است. چون هیچ‌گوشهٔ دنیا به مانند آسیا و به‌ویژه منطقه جنوب آسیا بغرنج و پیچیده نیست. هرگاه برمبنای تیوری نیو ریالیسم به جنوب آسیا نگرسته شود یکی از بنیادی‌ترین مشکل بین کشورهای آسیایی تمایز هویت، ساختار سیاسی و منابع مشروعیت‌بخش نظام‌های سیاسی است. همان‌گونه که سامویل هانیتنگتون در برخورد تمدن‌ها اشاره دارد که جنگ هویت از تنش‌های جدی میان دولت‌ها می‌شود و تضاد هویتی بر رویکرد اختلاف‌زایی کشورها مایه می‌گذارد.

تمایز هویتی هند و پاکستان و تأثیر آن بر سیاست آفغانستان
باری، بوزان یکی از چهره‌های نیوریالیسم در روابط بین‌الملل می‌گوید هرگاه مشکل جغرافیایی میان هند و پاکستان پایان یابد؛ ولی رقابت این دو کشور که از تفاوت مصدر مشروعیت دولت و تضاد هویت ناشی می‌شود به سان جنگ سرد اتحاد شوروی سابق و ایالات متحده آمریکا تا پایان تغییر یک طرف دوام خواهد داشت. به باور بوزان، ریشه‌های بی‌اعتمادی و ناهم‌سویی بین هند و پاکستان بر هویت اختلاف‌زای دو کشور موضوعیت دارد که هند بقا و منافعش را در گسترش دموکراسی و سکولاریزم در منطقه پیوند زده است. در حالی‌که فلسفهٔ وجودی پاکستان مذهب و دین است که با سکولاریزم هند درنمی‌آمیزد. چون آمیزش با سکولاریزم، پرسش جدی را بر چگونگی تجزیه این کشور از هند مطرح می‌سازد. چون‌که اگر پاکستان می‌خواست سکولار باشد پس چرا از کنار هند تجزیه شد. ازسوی دیگر گسترش سکولاریزم هند بر شبه‌قاره، احتمال جذب دوباره این کشور را در کنفدرال منطقه‌ای هند مساعد می‌سازد و بر قدرت جهانی هند خواهد افزود. چیزی‌که در نهایت برای قدرت‌های جهان غرب و همسایه رقیب هند، کشور چین نیز مسئله است. از همین‌جاست که موجودیت پاکستان اسلام‌گرا در پارادوکس استراتژی مبارزه با تروریسم جهانی آمریکا و نگاه کشور چین قرار می‌گیرد که حاضر نیستند شاهد صعود زودرس هند در در جدول ابرقدرت‌های جهانی باشند. چون آمریکا در نگرش سلسله مراتبی‌اش دوستی با هند را فراتر از مهار چین نمی‌بیند. از این‌رو است که پاکستان اسلام‌گرا دست باز تری در محیط منطقه‌ای می‌یابد؛ و اسلام‌گرایی را نظامیان این کشور به مثابه چالش همیشگی برای هندی که نزدیک به ۱۴۰ میلیون جمعیت مسلمان دارد متداوم می‌سازند. بدین لحاظ این اختلافات و بازی‌ها در گستره جنوب آسیا محصور نمی‌ماند کشورهای آسیای جنوبی و افغانستان را نیز مشمول می‌شود. هرگاه از دریچه نیوریالیسم بنگریم، افغانستان دموکراتیک هیچ‌گاهی با پاکستان که صادرکننده تندروی در منطقه باشد. آمیزش و همسویی پیدا نخواهد کرد. مگر این‌که نوع رژیم سیاسی طالبان در افغانستان حاکم شود که دوست طبیعی پاکستان و دشمنی ارزشی با هندوستان داشته باشد.

آرایش قدرت‌ها در زمان جنگ سرد
پاکستان از زمان شکل‌گیری تا این دم، دوست نزدیک چین و آمریکا است. مناسبات دوستانه کشور چین با پاکستان متأثر از همسویی رقابت در برابر هند دانسته می‌شود. چون هند و چین روابط تنش‌آلود را با تجربه جنگ و تنش‌های مرزی و ایجاد سلاح هسته‌ای در مقاطع مختلف تاریخی تجربه کرده‌اند. گرچه اکنون این دو کشور شریکان مهم اقتصادی‌اند. اما اختلاف پاکستان و هند، پیوسته دولت چین را به نفع پاکستان کشانده است. چون گرفتاری هند در رقابت با پاکستان یکی از امتیازات چین دانسته می‌شود.
از روی‌دیگر در زمان جنگ سرد، پاکستان برای کشورهای غربی نیز منزلت خط مقدم نبرد در برابر سوسیالیسم اتحاد شوروی را داشت. حتی برخی تحلیل‌هایی که به بررسی رقابت جنگ سرد استواراند، دلیل تشکیل پاکستان را در کانتکست مهار نفوذ کمونیزم شوروی می‌دانند. چون دولت‌های غربی در صدد پرتلاطم‌سازی شبه‌قاره هند بودند، و از تمایل جامعه بزرگ هند به‌سوی سوسیالیسم، نگرانی داشتند، تصور می‌رفت که سرزمین پهناور هند با سوسیالیسم اتحاد شوروی وصل خواهد شد. این درحالی‌ست که هند نیز در زمان جنگ سرد از میان دو قطب ایدیولوژیک دوستی با اتحاد شوروی را ترجیح داد. هر چند افغانستان در ابداع جنگ سرد تا سال ۱۹۷۸ بر بی‌طرفی سنتی‌اش تأکید می‌کرد. اما هم‌مرز بودن با اتحاد شوروی این کشور را نیز در دامن نفوذ شوروی فرو برد و تا پایان سقوط حکومت داکترنجیب الله در کنار اتحاد شوروی و متحد هند باقی ماند.

آرایش مناسبات پس از جنگ سرد
پس ازجنگ سرد در سیاست خارجی و نظام اقتصادی هند تغییرات زیادی پدیدار شد. از این‌رو هیچ دلیلی برای آمریکا و کشورهای غرب وجود نداشت که با دموکراسی بزرگ آسیایی هم‌آغوشی ایجاد نکنند. پس از ۲۰۰۳ آمریکا قدرت هسته‌ای هند را به رسمیت شناخت، جایگاه هند برای آمریکا به عنوان شریک استراتژیک در مهارسازی نفوذ چین ارتقا یافت. هند و آمریکا، دولت چین را تهدیدی بالقوه برای آینده‌شان تلقی می‌کنند. این در حالی‌است که روابط استراتژیک آمریکا با هند و افغانستان، از جایگاه پاکستان در سیاست خارجی آن کشور کاسته است. هنوز هم پاکستان می‌تواند به اهداف آمریکا در آسیای مرکزی یاری برساند. از سوی دیگر پاکستان مناسبات استراتژیکش را با چین نیز حفظ کرده است. چین به مسیر ترانزیتی بندر گوادر پاکستان اهیمت فراوان قایل است. چون برای توسعه جنوب غرب این کشور مهم دانسته می‌شود

منازعات جغرافیایی منطقه
شبه‌قاره پس از استقلال در سال ۱۹۴۷ به هندوستان و پاکستان تجزیه شد که تا کنون این دو کشور سه بار به‌خاطر ادعاهای سرزمینی به مصاف هم‌رفته‌اند. در این میان منازعه کشمیر برای هر دو طرف موضوع حیثیتی شده است و احتمالاً این مشکل برای مدتی طولانی حل ناشده باقی بماند.
از سوی دیگر معاهده دیورند که حکومت افغانستان با حکومت هند بریتانوی امضا کرده بود یکی از موضوعات جنجالی میان افغانستان و پاکستان می‌باشد. افغانستان نخستین کشوری بود که با شکل‌گیری پاکستان در سال ۱۹۴۷ در مجمع عمومی سازمان ملل‌متحد مخالفت کرد، بعدها با ترغیب اتحاد شوروی سابق و هندوستان، حکومت‌های پیشین افغانی موضع‌گیری‌های تندی علیه پاکستان اتخاذ کردند. چون برخی زمام‌داران افغان خط دیورند را مرز تحمیلی می‌خواندند و هنوز هم برخی سیاست‌مداران این کشور به همین باور هستند. هر چند باشندگان ماورای دیورند خود را پاکستانی می‌دانند، از پرچم و منافع ملی کشور شان به شدت دفاع می‌کنند و در ساختار حکومتی پاکستان نقش و نفوذ قابل ملاحظه دارند.

خواست‌های پاکستان از افغانستان
طبق گزارشی با عنوان «چشم‌انداز جمعیت جهان» که به تازگی از سوی سازمان‌ملل منتشر شده است، جمعیت پاکستان تا سال ۲۰۵۰ میلادی از مرز ۳۰۰ میلیون نفر عبور خواهد کرد و پاکستان به کمبود مواد غذایی و مشکلات زیست‌محیطی مواجه می‌شود. این در حالی‌است که افغانستان در منطقه یگانه کشور است که ۷۵ میلیارد مکعب آب شرین دارد که تنها از ۲۰ میلیون آن استفاده کرده و مبتاقی به کشورهای همسایه می‌ریزد و در سال‌های اخیر افغانستان که درگیر جنگ است، کشورهای همسایه از آب دریاهای افغانستان پروژه‌هایی را بنا کرده‌اند که برای آن‌ها نیز حیاتی است. این پروژه‌ها طوری بنا شده‌اند که اصلاً آبی برای افغانستان نخواهد ماند.
از این‌رو برای پاکستان ضمانت استفاده دایمی از منابع آبی و موقعیت ژیواستراتژیک افغانستان برای گسترش نفوذ آن کشور در آسیای مرکزی که دارای ذخیره‌گاه مهم انرژی در جهان است حیاتی دانسته می‌شود. از جانب دیگر سیاست جهانی نشان می‌دهد که ژیوپلوتیک آسیای میانه که در همسایگی با دو قدرت جهانی روسیه و چین قرار گرفته است پس از خاورمیانه برای متحدین غربی پاکستان نیز مهم است.

ابزارهای فشار افغانستان بر پاکستان
به‌قول راسل هیچ دولتی در نظام بین‌الملل فاقد قدرت نیست؛ ولی کشورها دارای میزان متفاوت قدرت‌اند. از همین‌رو است که روابط دوستانه با هند، روحیه ملی، منابع آبی و موقعیت جغرافیایی از مولفه‌های قدرت افغانستان پنداشته می‌شوند.
درحالی‌که دیدگاه واقع‌گرایی لازمه کاهش تنش و تقابل میان دولت‌ها را در موازنه قدرت می‌بیند. برخی تجربه‌ها در روابط بین‌المللی نشان داده‌اند که تعادل قدرت در زایش نظم منطقه‌ای می‌تواند مؤثر باشد. اما کشوری چون افغانستان که قادر به افزایش توانمندی‌های نظامی به میزان پاکستان نیست. می‌تواند مایه قدرتش را بر پایه منابع آبی، دوستی با هند، اتصال پاکستان با آسیای مرکزی استوار بگرداند.

اهمیت بندر چابهار
زمانی‌که برای کشور چین رقیب هند، چشم‌انداز توسعه‌ای تجارت بندر گوادر پاکستان می‌تواند باشد، برای هند هیچ بدیلی مناسب‌تر از چابهار ایران وجود ندارد. چون این بندر پایه‌های هم‌گرایی اقتصادی میان هند، ایران، افغانستان و آسیای میانه را تقویت می‌کند. از سوی دیگر وابستگی ترانزیتی هند و افغانستان را نسبت به پاکستان کاهش می‌دهد. چون پاکستان همواره وابستگی ترانزیتی در مناسبات سیاسی بر هند و افغانستان فشار وارد کرده است. از همین‌رو برای هند مهم است که پاکستان را به حاشیه بکشاند و هم‌چنان نفوذش را در جغرافیای سیاسی و اقتصادی آسیای میانه گسترش بدهد. بایست اذعان کرد هندوستان به نفت و بازار ایران نیز شدیداً نیاز دارد. هرچند مشکلات هسته‌ای ایران، مدتی روابط این دو کشور را سرد ساخت، اما اکنون با حل‌شدن معضله هسته‌ای ایران، تقابل منافع میان این دو کشور آسیایی را منتفی است و ایران می‌تواند شریک خوب اقتصادی برای هند باشد.

سخن آخر
دیده می‌شود که هند اکنون به لحاظ داشتن دولت دموکراتیک و قدرت نظامی در موقعیت بهتر قرار دارد. به همین دلیل می‌تواند فضای جهانی را بر پاکستان تنگ‌تر بسازد و در انزوای این کشور شماری از دولت‌های جهان را نیز با خود هم‌سو کند. چون هند نشان داده است که از قدرت نرم استفاده بهینه کرده است، همین‌گونه به عنوان یک قدرت دموکراتیک در میان کشورهای جنوب آسیا برتری یافته است. از سوی دیگر افغانستان در میدان جنگ مستقیم با تروریسم و حامیان منطقه‌ای آن‌ها قرار دارد و به‌شدت به همراهی هندوستان در دیپلوماسی جهانی و کمک نظامی آن کشور نیازمند است. از همین‌رو فکر می‌شود که تنش‌ها و چگونگی آرایش روابط میان افغانستان و هندوستان با پاکستان برای مدت نسبتاً طولانی قابل تغییر نیست. مگر این‌که هم‌گرایی اقتصادی منطقه‌ای بر رویکرد نظامی‌گری و تنش‌های سیاسی و تاریخی این کشورها تأثیر عمیق و ژرف بگذارد و ساختارهای امنیتی و سیاسی این دولت‌ها را متحول بسازد.
- شفیق‌الله شفیق- استاد دانشگاه بلخ
کد مطلب: 58891
مرجع : 8am.af
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل