۱
 

مجموعه حقوق زن – ارث و دیه (قسمت ۵ و ۶) / رستم پیمان

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۸ جدی ۱۳۹۰ ساعت ۱۲:۱۵
مجموعه حقوق زن – ارث و دیه (قسمت ۵ و ۶) / رستم پیمان
حق میراث
یادداشت: زن بحیث یک انسان دارای حقوق متعدد است و از طرف دیگر، صحبت کردن از حقوق زن به صورت عام تمام حقوق را در بر می‌گیرد که یک شخص بحیث یک انسان دارا است. بناً تعداد حقوق که در این مجموعه درج گردیده‌اند، به هیچ صورت جامع افراد نمی‌باشند. از طرف دیگر؛ بحث مفصل پیرامون هر حق زن بسیار گسترده بوده و سیاه کردن چند صفحه در این مجموعه به معنی پوشش کلی حقوق متذکره نمی‌باشد. بل بحث مختصر است که فقط می‌توان آنرا یک رویکرد گذرا یاد کرد. در این مجموعه کوشیده شده‌است که هر حق با در نظرداشت اصول علمی حقوق تعریف شده و بعداً پیرامون آن از چهار منبع مهم ( قانون، آیات قرآن کریم، احادیث رسول‌الله و کنوانسنیون‌های بین‌المللی) اسناد جمع گردند و در اخیر هم، موضوع مرتبط تحت عنوان «متفرقه» درج گردد. «مجموعه حقوق زن» در قالب ۱۶ قسمت بدست نشر سپرده خواهد شد. نگارنده از تمام اشخاص که این مجموعه را مطالعه می‌کنند، صمیمانه خواهشمند است که لطف نموده نظریات شان را پیرامون کمی و کاستی‌های آن با نگارنده از آدرس‌های ذیل شریک سازد.
[email protected]
www.rpaiman.blogspot.com
۰۰۹۳-۷۹۹-۸۱۰۷۶۶

***

سوم: حق ارث زن
زن مانند مرد دارای حق ارث از اقارب متوفی خود می‌باشد. ولی مقدار حق ارث زن نسبت به حق ارث مرد کمتر می‌باشد، و این از خود دلیل و منطق دارد که بعداً بیان خواهند شد.

تعریف حق ارث زن:
حق ارث زن عبارت از بخش مال موروثه اقارب متوفی زن می‌باشد که بعد از فوت متوفی باقی مانده و زن مطابق به احکام شریعت یا قانون مستحق آن پنداشته می‌شود. در مال مورورثه امکان دارد که اشخاص متعدد مستحق باشد که یکی از این اشخاص عبارت از زن می‌باشد.

مبنی حق ارث زن:
الف) آیت: بر علاوه که زن به حیث یک زوجه از مال زوج میراث می‌برد، به حیث یک اولاد هم از اموال موروثهٔ والدین میراث می‌برد. بناً دختران از اموال پدر و مادر میراث برده که در این مورد خداوند(ج) می‌فرماید: " لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَک الْوَلِدَانِ وَ الاَقْرَبُونَ وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَک الْوَلِدَانِ وَ الاَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثرَ نَصِیباً مَّفْرُوضاً" (۱)؛  ترجمه: "برای فرزندان پسر, سهمی از ترکه والدین و خویشان است و برای فرزندان دختر نیز سهمی از ترکه والدین وخویشان, چه مال اندک باشد یا بسیار, نصیب هر کس از آن معین گردیده.". البته در صورت که والدین دارای دختر و پسر باشد، حق موروثهٔ هر پسر دو چند حق موروثهٔ هر دختر می‌باشد. اما اگر والدین دارای پسر نباشد تمام اموال موروثه بین دخترها به صورت  مساویانه تقسیم می‌گردد.
هم چنان والدین از اموال اولاد ارث می‌برند. بناً مادر مانند پدر از اموال موروثهٔ پسر یا دختر میراث برده که در این مورد حق موروثهٔ مادر مساوی به حق موروثهٔ پدر می‌باشد یعنی پدر و مادر از از اولاد شان به صورت مساویانه میراث می‌برند. چنانچه خداوند در آیه یازدهم سورهٔ النساء می‌فرماید: "لِکلِّ وَحِدٍ مِّنهُمَا السدُس"؛ ترجمه: "و فرض هر یک از پدر ومادر, یک ششم ترکه است."
ب) حدیث: حدیثی از رسول‌الله(ص) روایت شده‌است: "شش صفت را برای من تعهد کنید تا بهشت را برای شما تعهد کنم , هنگام تقسیم ارث به یکدیگر ستم نکنید , با مردم به انصاف رفتار کنید و هنگام جنگ با دشمن ترسان نباشید و در غنائم خیانت نکنید و ظالم را از مظلوم دفع کنید." (۲). در حدیث فوق، یکی از صفات که پیامبر در قبال آن تعهد جنت را می‌کند عبارت از تقسیم ارث است. و در آیه فوق هم دیدیم که برعلاوهٔ مرد، زن نیز ارث می‌برد و باید که در زمان تقسیم ارث حق ارث زن نیز در نظر گرفته شود. و اگر شخص ز ن را  از مال موروثه که مطابق به قانون و شریعت حقوق حقه اش می‌باشد، محروم کند. از تعهد پیامبر مبنی بر تعهد جنت بی فیض خواهد ماند.
ج) قانون: شاید ارث بردن زوجه از مال زوج متوفی در جامعه افغانستان یک امر نادر باشد یا حتی که بعضی از اشخاص مخالف این امر باشد. در حالیکه مطابق به احکام شریعت اسلامی و قوانین افغانستان، زوجه مستحق یک بخش مال مَوروثهٔ زوج متوفی خود می‌گردد. که البته این حق در همه حالات یکسان نیست بل تابع اوضاع است.
۱- اگر زوج فوت نماید و از زوج اولاد باقی نماند، زوجه مستحق یک بر چهارم حصه مال موروثهٔ زوج می‌باشد.
مثلاً: اگر از زوج ۱۰۰۰ افغانی میراث باقی بماند و زوج کدام اولاد نداشته باشد، حق میراث زوجه یک بر جهار حصه این پول یعنی ۲۵۰ افغانی می‌باشد.
۲- اگر زوج وفات نماید و از زوج اولاد باقی بماند، زوجه مستحق یک بر هشتم حصه مال موروثهٔ زوج می‌باشد.
مثلاً اگر از زوج ۱۰۰۰ افغانی میراث باقی بماند و زوج دارای اولاد باشد، حق موروثهٔ زوجه یک بر هشتم حصه این پول یعنی ۱۲۵ افغانی می‌باشد.
چنانچه زوجه از مال زوج میراث می‌برد، زوج هم از مال موروثهٔ زوجه میراث می‌برد. میراث بردن زوج از مال زوجه متوفی اش نیز در تمام موارد یکسان نیست بل مانند میراث بردن زوجه از مال زوج، تابع اوضاع می‌باشد
۱- اگر زوجه وفات نماید و از زوجه اولاد باقی نماند، زوج مستحق یک دوم حصه مال مورورثهٔ زوجه می‌باشد.
مثلاً : اگر از زوجه ۱۰۰۰ اقغانی میراث باقی بماند و زوجه کدام اولاد نداشته باشد، حق میراث زوجه یک بر دوم حصه این پول یعنی ۵۰۰۰ افغانی می‌باشد.
اگر  زوجه وفات نماید و از زوجه اولاد باقی بماند، زوج مستحق یک بر چهارم حصل مال موروثهٔ زوجه می‌باشد.
مثلاً: اگر از زوجه ۱۰۰۰ افغانی باقی بماند و زوجه دارای اولاد باشد، حق میراث زوج یک بر چهارم حصه این پول یعنی ۲۵۰ افغانی می‌باشد.
در موارد فوق می‌بینم که در هردو حالت حق میراث مرد دو برابر حق میراث زن است، که این امر از خود دلیل و منطق دارد. و یکی از عمده‌ترین دلایل آن، این است که در نظام حقوقی اسلام، مسؤلیت تهیه نفقه بدوش مرد است و زن در این باب هیچ‌کدام مسؤلیت ندارد و باید که مرد در این چنین موارد از حصهٔ بزرگتر نسبت به زن برخوردار باشد تا بی تواند که نفقهٔ خانواده را خوبتر تهیه نماید.
و مطابق به حکم مادهٔ سی و سوم قانون منع خشونت علیه زن، اگر شخصی زنی را که مستحق میراث بوده،  از تصرف در مال موروثه منع نماید،  مرتکب جرم شده و به جزای حبس قصیر  که از یک ماه کمتر نباشد (از دوازده  ماه بیشتر نباشد) محکوم می‌گردد. و مطابق به مادهٔ سی و هشتم این قانون، اگر شخص زن را به هدف محرومیت از ارث، نفی قرابت نماید یعنی قرابت او را با شخص که از او میراث باقی مانده‌است نفی نماید، حسب احول به حبس قصیری که از شش ماه بیشتر نباشد، محکوم می‌گردد.
د) کنوانسنیون‌های بین‌المللی: در مادهٔ ششم اعلامیه حقو ق بشر اسلامی  بر تساوی حقوق و تکالیف، زن و مرد تأکید شده‌است. ودر  قبال تمام وظایف زن حقوقی به رسمیت شناخته‌است. هم چنان در این ماده ذکر گردیده، که زن دارای حق استقلال مالی، نام و نسب خویش می‌باشد.
اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر نیز بر تساوی زن و مرد تأکید داشته‌است.(۳) و هم چنان مطابق به مادهٔ ششم این اعلامیه، همه حق دارد که حقوق شان از حمایت قانون برخوردار گردند.

متفرقه (حق ارث زن بحیث دختر، مادر و خواهر):
۱- حق میراث دختر: زن به عنوان یک دختر نیز از مال موروثهٔ والدین ارث می‌برد که چرایی و چگونی این حق در کلام خداوند که ذیلاً نقل می‌گردد، نهفته‌است.
ترجمه :" خداوند متعال به شما درمورد اولاد حکم می نماید که هرگاه مرد باشد دوحصه نسبت به زن اخذ نماید وهرگاه زنان ازدونفربیشتر باشند حق آنها دوثلث ازمتروکه واگریک دختر باشد نصف متروکه راخذ نماید."
۲- حق میراث خواهر: زن به عنوان یک خواهر هم می‌تواند که از اموال موروثهٔ برادر یا خواهر ارث ببرد. که دلیل، منطق و مقدار آن در آیت ذیل بیان گردیده‌است
ترجمه:" هرگاه مردی بمیرد که مادر،پدرواولاد نداشته باشد یا زن بمیردکه برادر، خواهر ازوی باقی بماند دراین حال حق هریک ازانها ۶/۱مال متروکه می باشد وهرگاه ازاین زیاد باشد تمام انها درثلث شریک می باشند."
۳-  حق میراث مادر: چنانچه زن می‌تواند بحیث یک زوج، خواهر یا دختر ارث ببرد، بحیث یک مادر هم از می‌تواند، از اموال موروثهٔ اولاد ارث ببرد که مبنی آن در این آیت ذکر گردیده‌است.
ترجمه:" هرگاه میت اولاد داشته باشد هریک ازپدرومادرمستحق ششم حصه،متروکه می باشد در صورتیکه تنها پدر و مادر باقی مانده باشد، مادر مستحق سوم حصه، متروکه می باشد."


چهارم: حق دیه (خونبها) زن
جامعه بشری عاری از جرایم نبوده، نیست و نخواهد بود. گاهی جرایم فقد در بین یک جنس محدود نشده، بل در بعضی موارد امکان دارد که یک یک زن توسط یک مرد به قتل برسد یا برعکس. البته مطابق به فقه احناف، دیه زن و مرد برابر بوده، مرد در مقابل زن و زن هم در مقابل مرد قصاص می‌شود. ولی مطابق به فقه جعفری اثنا عشریه، دیه مرد و زن برابر نبوده بل دیه مرد دو چند دیه زن می‌باشد و به همین دلیل هم، زن در مقابل مرد قصاص نمی‌شود. هر دو دیدگاه فقهی از خود دلایل دارد که خارج از موضوع مورد بحث بوده و از بحث در این مورد صرف نظر می‌کنیم.

تعریف حق دیه زن:
حق دیه یا خونبها عبارت ازمال می‌باشد که در عوض حق قصاص اولیای دم زن، از طرف قاتل بر آنها پرداخته می‌شود.

مبنی حق دیه زن:
 الف) آیت: از نگاه جمهور فقه‌ها، حق دیه زن و مرد مساوی است. و زن در مقابل مرد و مرد در مقابل زن قصاص می‌شوند، به این معنا که اگر مرد توسط زن به قتل برسد و شرایط قصاص تکمیل گردد، زن در مقابل مرد قصاص می‌شود یا اگر یک زن توسط مرد به قتل برسد و شرایط قصاص تکمیل گردد، زن در مقابل مرد قصاص می‌شود. و در حالت فوق اگر صاحب الدم از حق قصاص گذشت نماید و قاتل را قصاص نکند، خون‌بهای مرد و زن مسای اند. دلیل آنهم  کلام‌الله است و خداوند (ج) بار بار در قرآن کریم بر مساوی بودن زن و مرد اشاره داشته‌است. خداوند (ج) در مورد می فر ماید:" یَأَیهَا النَّاس اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکم مِّن نَّفْسٍ وَحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنهَا زَوْجَهَا وَ بَث مِنهُمَا رِجَالاً کَثِیراً وَ نِساء "(۱)؛  ترجمه: "ای مردم از پروردگارتان بپرهیزید. همان کسی‌که همه شما را از یک انسان آفرید و همسر وی را از جنس او خلق کرد و از آن دو، مردان و زنان فراوانی منتشر ساخت."
مقدار دیه در قرآن کریم معین نشده‌است، و فقط در آیه ۹۲ سوره نساء در مورد دیه صحبت شده‌است: "وَ مَا کانَ لِمُؤْمِنٍ أَن یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلا خَطئاً وَ مَن قَتَلَ مُؤْمِناً خَطئاً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُّسلَّمَةٌ إِلی أَهْلِهِ إِلا أَن یَصدَّقُوا فَإِن کانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَ إِن کانَ مِن قَوْمِ بَیْنَکمْ وَ بَیْنَهُم مِّیثَقٌ فَدِیَةٌ مُّسلَّمَةٌ إِلی أَهْلِهِ وَ تحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شهْرَیْنِ مُتَتَابِعَینِ تَوْبَةً مِّنَ اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکیماً."؛ ترجمه: "برای هیچ فرد با ایمانی مجاز نیست که فرد با ایمانی را به قتل برساند، مگر اینکه این کار از روی خطا و اشتباه از او سر زند و کسی که فرد با ایمانی را از روی خطا به قتل برساند باید یک برده آزاد کند و خونبهائی به کسان او بپردازد مگر اینکه آنها خونبها را ببخشند - و اگر مقتول از جمعیتی باشد که دشمنان شما هستند  ولی مقتول با ایمان بوده باید  یک برده آزاد کند و اگر از جمعیتی باشد که میان شما و آنها پیمانی برقرار است باید خونبهای او را به کسان او بپردازد و یک برده آزاد کند، و آن کس که دسترسی ندارد دو ماه پی در پی روزه می گیرد - این توبه الهی است و خداوند دانا و حکیم است" در این آیه از قرآن مقرر شده‌است که اگر فرد مسلمانی یا کسی که با مسلمین پیمان دارد از روی خطا و غیرعمد به قتل رسید به غیر از کفاره که آزاد کردن برده‌است باید دیه‌ای به خانواده مقتول پرداخت‌شود. در شأن نزول آیه را هم عموم مفسرین گفته‌اند که، این آیه  در مورد مردی است که شخص مسلمان‌شده‌ای را به خیال اینکه همچنان کافر است‌به قتل رسانده و بعد که خبر به پیامبر(ص) رسید، پیامبر(ص) ناراحت‌شدند و آیه نازل شد که باید دیه پرداخت گردد. (۲)در این آیه از قرآن کریم که از دیه نام برده شده فقط دیه نفس یعنی دیه مربوط به کشتن انسان به صورت خطا ذکر شده‌است. و گرنه در این آیه نه میزان دیه تعیین شده و نه صریحاً تفاوت بین زن و مرد از لحاظ مقدار دیه ذکر شده‌است، البته لفظ به کار رفته در مورد مقتول به صورت مذکر " وَ مَن قَتَلَ مُؤْمِناً " آمده و شأن نزول آیه هم در موردی است که کسی مردی را به قتل رسانده بود ولی پیداست این نوع بیان نمی‌تواند دلیل بر آن باشد که عنایت قرآن فقط به مرد بوده و زنان را از حکم خارج کرده‌است. در اینگونه خطابات اگر لفظ مذکر هم به کار رفته باشد منظور فقط جنس مذکر نیست و مذکر و مؤنث را شامل می‌شود مگر اینکه قرینه خاصی دلالت بر این اختصاص نماید. و با توجه به آن معین گردد، که این خطاب به مرد اختصاص دارد.
ب) حدیث:  در مورد مقدار دیه حدیث از ابن علیه و ابوبکر اصم نقل شده‌است  که پیامبر فرمود :"دیه زن مثل دیه مرد است"; و در این حدیث پیامبر(ص) به‌طور مطلق فرمود ه است دیه نفس مؤمن صد شتر است (۳). البته تفاوت بین دیه زن و مرد قائیل نشده‌است.
ج) قانون: حق دیت از جمله موارد است که قبلاً توسط شریعت اسلامی معین شده و قانون در آن حق دخالت در آن را ندارد. اما اگر شرایط قصاص تکمیل نگردد، قانون دان می‌تواند که مرتکب  قتل نفس را تعزیراً مجازات نماید که در این مورد در بحث حق حیات بیشترتر خواهیم پرداخت.
د) کنوانسنیون‌های بین‌الملل: مواد متعدد در اعلامیهٔ حقوق بشر اسلامی در مورد حرمت حق حیات انسان ذکر گردیده‌است و در تمام مواد، حق حیات یک موهبت الهی و حق غیرقابل لغو بدون مجوز قانونی ذکر گردیده‌است. دول عاقد این اعلامیه مکلف اند که تمام حقوق انسان‌ها را خصوصاً حق حیات آنها را مورد حمایت قرار دهد.

متفرقه (دیه عضو):
در کنار دیه نفس که فوقاً تقدیم گردید، در اسلام دیه عضو هم مطرح می‌باشد. به این معنا که اگر شخصی عضو از بدن شخص دیگر را صدمه برساند، نیز قابل مجازات می‌باشد چنانچه خداوند (ج) فرموده‌است: "...أَنَّ النَّفْس بِالنَّفْسِ وَ الْعَینَ بِالْعَینِ وَ الاَنف بِالاَنفِ وَ الاُذُنَ بِالاُذُنِ وَ السنَّ بِالسنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ..."(۴) ؛ ترچمه: " … نفس را در مقابل نفس قصاص کنید و چشم را به مقابل چشم, و بینی را به بینی, و گوش را به گوش, و دندان را به دندان ,و هر زخمی را قصاص خواهد بود..." با قیاس به مساوات حق دیت نفس مرد وزن، می‌توانیم که به عرض رسانیم: دحق دیت عضو بدن زن و مرد نیز مساوی می‌باشد.

مؤخذ قسمت پنجم:
۱. سوره النساء، آیه ۷.
۲. نهج الفصاحه ، ح ۳۲۲.
۳. مادهٔ اول اعلامیه جهانی حقوق بشر.

مؤخذ قسمت ششم:
۱. سوره النساء آیه ۱.
۲. محمد حسین طباطبایی ، تفسیر  المیزان، جلد ۵، ص ۴۱: نقل شده حارث بن یزید، عیاش ابن ابی رببعه را که مسلمان شده بود، شکنجه و آزار داده بود، بعدها حارث مسلمان شده و به سوی پیامبر(ص) هجرت می‌کرد که در محلی عیاش او را دید و با این پندار که همچنان کافر است او را به قتل رساند سپس نزد پیامبر(ص) آمد و جریان را نقل کرد که آیه فوق نازل شد.
۳. ابن قدامه، المغنی، جلد۷، ص‏۷۹۷.
۴. سورهٔ مائده آیه ۴۲.

مؤخذ کلی «مجموعه حقوق زن»:
۱- قرآن کریم؛
۲- احادیث نبوی؛
۳- عبدالقادر عدالت‌خواه. حقوق فامیل: کابل: انتشارات میوند، ۱۳۸۷؛
۴- پوهاند عبدالعزیز. احکام میراث از نگاه فقه و قانون، کابل: ادارهٔ علمی نشراتی التقوی، ۱۴۲۱ ق؛
۵- حسین وارث آدم. داکتر علی شریعتی، تهران: بنیاد فرهنگی شریعتی، ۱۳۸۵؛
۶- مکارم شیرازی. تفسیر نمونه، قم: سمت، ۱۳۸۲؛
۷- قانون مدنی افغانستان؛
۸-  قانون جزای افغانستان؛
۹-  قانون اصول محاکمات مدنی افغانستان؛
۱۰- قانون کار افغانستان؛
۱۱- قانون منع خشونت علیه زن افغانستان؛
۱۲- وبسایت وزارت عدلیه افغانستان؛
۱۳- وبسایت وزارت امور زنان افغانستان؛
۱۴- وبسایت کمیسون مستقل حقوق بشر افغانستان؛
۱۵- وبسایت تحقیقاتی حوزه؛
۱۶- وبسایت پزوهش؛
۱۷- وبسایت باشگاه؛
۱۸- منشور سازمان ملل متحد؛
۱۹- اعلامیه جهانی حقوق بشر؛
۲۰- اعلامیه حقوق بشر اسلامی؛

تتبع و نگارش: رستم پیمان
کد مطلب: 17130
 


 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۸-۰۶-۲۷ ۱۲:۱۲:۲۵
ما دو تا خواهریم که متاسفانه پدر و مادرمان زود تر از پدرانشان فوت کردند . هم از خانواده مادر به ما ارث نرسید هم خانواده پدری که حداقل دو تا مغازه به ما میرسید که متاسفانه طبق قانون هیچ ارثی به ما نرسید. متاسفانه خانه پدری ما رو هم بخاطر اینکه پدرم ضامن عمویمان بود و ایشان به خارج فرار کردند بانک از ما گرفت بعد از کلی کار تونستیم پول جور کنیم و بقیه پول رو بدیم . این کجاش عدالته الهی هست ؟ ما دو تا خواهر که پول جهیزیه هم حتی نداریم . یعنی فرق ما که یتیمیم و بقیه که پدر و مادر دارند چی بود که باید اینجور زندگی کنیم همیشه هم سرکوفت میزنند از دور کنترل میکنند واسه ما شایعه درست میکنند . همیشه هم منت میزارند که از خونه پدر شما هم سهم داشتیم و میتونیم شکایت کنیم . اینا قانون اسلامه ؟ واقعا دین انقدر عادله ؟ (19398)
 
نام و نام خانوادگی
ایمیل